Home / Arte / Libri / Në “Moulin Rouge”, me vajzat e kabaresë

Në “Moulin Rouge”, me vajzat e kabaresë

Toulouse Lautrec

Shëtitjet në “Mouling Rouge” ose në qytetin e magjisë dhe të femrave

Nga Luan Rama

E habitshme! Sa herë kaloj nga “Moulin Rouge” duke shkuar në Montmartre, aq herë do më kujtohen riprodhimet plot ngjyra të ndezura të Toulouse-Lautrec, që i kisha parë fillimthi në Tiranë në një album të madh me ngjyra nga një seri autorësh impresionistë, e që atëherë qarkullonin fshehurazi ndër disa piktorë dhe që zanafillën e kishin në bibliotekën universitare të Tiranës, atë drejtuar atë kohë nga Mihal Hanxhari.

Toulouse Lautrec më dukej vërtet i habitshëm, disi ajror, i pakujdesshëm në penelin e tij, erotik, por që shpaloste diçka që ne nuk e njihnim në atë kohë: epokën e bordellove pariziene, figura prostitutash, këngëtare kabaresh, vajza dhe zonja të kaluara në moshë që të detyruara, prisnin ende myshterinjtë e rrugës. Një botë plot ngjyra, herë e gëzuar dhe me ritme muzike e herë e trishtuar, në mjedise të zymta, para një gotë, një afisheje koncerti, një gjoks i lëshuar nudo… Por sidoqoftë, e kishte bërë “Moulin Rouge” dhe “Place Pigalle” si një vend mitik, pasi ai e kishte përjetuar më shumë se gjithkush tjetër në jetën e tij të përditshme dhe në pikturën e tij.

Kur me regjisoren Xhanfise Keko dhe shkrimtarin Kiço Blushi do të shkonim në Paris për një javë filmi, sapo zbritëm në aeroport na pritën dy punonjëse të Ministrisë franceze të Kulturës që çuditërisht që të dyja quheshin Marie, të cilat menjëherë na thanë të gëzuara se për atë mbrëmje kishin një surprizë për ne; na kishin rezervuar bileta për të parë një shfaqje në “Moulin Rouge”. Për ne që zbarkonim nga Shqipëria e atëhershme, kjo ishte një e papritur e madhe dhe e gëzueshme: do të shikonim kërcimtaret e atij holli të madh plot dritëza, ku vajzat e kabaresë ngrinin këmbët duke kërcyer një “french cancan”.

Por punonjësi i ambasadës që merrej me kulturën dhe që nuk njihte asgjë nga kultura, na pëshpëriti ose urdhëroi, se s’duhej të shkonim në asnjë mënyrë në atë shfaqje borgjeze, duke na detyruar të themi se ishim të lodhur dhe se mjerisht ishte e pamundur të shkonim në “Moulin Rouge”, banesën e dikurshme të piktorit tim të dashur. Kështu “Moulin Rouge”, që e kisha parë veçse në pikturat e Lautrec nuk mundëm ta shikonim. Por ah, për zyrtarët e atëhershëm, “Moulin Rouge” ishte një sakrilegj. Kështu, unë nuk arrita ta shoh “Moulin Rouge” dhe hijen e banorit të saj të dikurshëm që quhej Toulouse-Lautrec, i cili më kishte bërë për vete me tablotë e tij. Këtë gjë do ta shikoja më vonë kur erdha si diplomat në Paris apo kur me Ibrahim Kodrën, Rajmonda Bulkun e Ehat Musën do të shkonim në një bar të madh që mbahej nga një shqiptar i Tetovës dhe ku për habinë tonë, në një skenë të vogël, na u shfaq një striptizë, që e zgjoi mjeshtrin Kodra nga lodhja, duke i kujtuar modelet e tij të dikurshme. Ishte një striptizë aspak e bukur, jo si ato të “Crazy Horse”, ndaj ne u larguam shpejt.

Sidoqoftë, unë doja të gjeja vendet ku kishte jetuar Lautrec edhe pse disa prej tyre nuk ekzistonin më siç ishte “Moulins de la Gallete”. Megjithatë, apartamenti i tij në 24 bd. Coulaincourt, sapo kapërcen varrezat e Montmartre-s është gjithnjë aty. Lautrec ishte një personazh i veçantë i jetës artistike pariziane të dy dekadave të fundit të shekullit XIX. Edgar Degas, mjeshtrin e balerinave të bukura, Lautrec e adhuronte, ndërsa në të kundërtën, Degas e shante atë, ndoshta pse figurat e tij ishin personazhe të vërteta të kabareve të errëta ku vera derdhej lumë. Ndoshta se ai po merrej me balerinat, të cilat ai kujtonte se vetëm ai mund t’i pikturonte aq bukur.

Artisti me gjymtyrë të shkurtër

Lautrec ishte një artist që vinte nga një familje aristokratike e jugut të Francës, nga Albi dhe familja e tij ishte familje kontësh, por një sëmundje, mesa duket gjenetike, e kishte bërë atë handikap, duke e lënë me gjymtyrë të shkurtër, një lloj distrofie dhe “nanizmi”, duke bërë që të ecte me vështirësi. Por kjo sëmundje (si pasojë se në familjen e tij martesat bëheshin brenda familjes me mbesat, nipërit, kushërinjtë e parë e të dytë etj.,) nuk e pengoi talentin e tij dhe dëshirën të studionte për pikturë, ku shkoi në të njëjtin atelier të piktorit të njohur, Carmon, ku do të njihej dhe me Van Gogh, një mik i afërt për të. Holandezi e shikonte me simpati, edhe pse ata ishin tipa të ndryshëm: ai serioz dhe i zymtë përgjithësisht, ndërsa Lautrec gazmor e hokatar dhe që pëlqente jetën e rrugës; biri i kontit pëlqente rrugën e dehur dhe britmën njerëzore.

Në atë kohë, Parisi kishte 34 mijë prostituta ndërkohë që Londra veçse 24 mijë. Shtëpitë publike apo “maison close” siç quheshin, gëlonin ngado veçanërisht në Montmartre, Clichy, deri në stacionet e trenave Gare du Nord apo Gare de l’Est e Saint-Lazare, apo pranë Madeleine, “Le Chabanais”, “Two-two”, ku ishin ato më të fismet e ku shkonin madje princërit e mbretërisë angleze dhe ku Edourad VI kishte vendosur diku një lloj shtrati të çuditshëm ku kënaqte epshet e tij në fshehtësi; apo vende ku Cora Pearl lahej në një vaskë të mbushur me qumësht dhe plot  petale trëndafili. Madje, ishte koha kur jo pak angleze dhe amerikane, ishin prekursore të lezbizmit në Paris(epokë që ndryshe u quajt e “safizmit”, nga emri i poetes së antikitetit grek), emra që u bënë të njohur dhe që nuk munguan në tablotë e Courbet “Gjumi” (Le sommeil), apo dhe të vetë Lautrec (“Dy miket”). Edhe ato bënë pjesë në afreskun e madh të historisë së Francës, në një kohë që Baudelaire, autori i “Lulet e së keqes” kishte vdekur, po kështu Rimbaud i Stinës në ferr apo kur Van Gogh ishte vetëvrarë në një arë gruri ku fluturonin korba të zinj në Auver-sur-Oise. Maupassant botonte novelën “Maison Tellier”, ndërsa Huyssman, “Marthe”… episode nga jeta e buzëmbrëmjes.

Toulouse Lautrec vdiq kur hynte shekulli XX, në vitin 1901, po atë vit që shuhej dhe Oscar Wilde në një hotel të Parisit në Rue des Beaux-Arts, afër Odeonit.

Qyteti i kurtizaneve

Montmartre e fundit të shekullit XIX ndryshonte shumë nga pjesa tjetër e Parisit, pasi aty ishte vendi i artistëve, i piktorëve dhe poetëve, i letrarëve të paqtë dhe atyre që për muzë kishin balerinat e kabareve të shumta të Montmartre-s e mbi të gjitha “Moulins de la Galette”, “Chat noir”, “Au Tambourin” e më pas “Moulin Rouge”, kohë që e kemi përjetuar dhe në filmin Moulin Rouge me Nicole Kidman, dekor i festave, fanfareve dhe i fateve të dhimbshme njerëzore. Sidoqoftë, “Moulin Rouge” ishte për Toulouse-Lautrec “qyteti i femrave”, diçka “felliniane”, pasi atje ishin personazhet e tij, ato që dashuronte në mënyrë platonike, ato që shkonte në shtrat për të shuar epshet e tij dhe ato që ishin idhuj të baletit të asaj kohe.

Rrugë të kalldrëmta që ngjiteshin drejt kodrinës, kabare, kafene të vjetra ku në kapërcyellin e shekullit do të vendoseshin dhe piktorët e rinj si Utrillo, Picasso, i cili gjeti një lloj frymëzimi te personazhet e Lautrec, jo vetëm në frymën e pikturave të tij, por dhe në detaje, siç e gjejmë dhe në një tablo të Picasso-s “Dhoma blu”, ku në sfond është e ngjitur në mur një afishe e Lautrec. Por Lautrec asnjëherë nuk e njohu dashurinë e vërtetë, pasi fiziku i tij i shtynte femrat larg tij. E megjithatë, ai ishte gazmor, hokatar, kavalier dhe besnik në miqësi. Personazhet e tij ishin gjithashtu klounë cirku, zbutësit e kafshëve në cirk, akrobatët, vajzat ekuilibriste në litar… vetë bota e spektaklit, por mbi të gjitha vajzat, “vajzat e gëzimit” siç i kishte quajtur dikush. Në vitin 1892, padronia e një shtëpie publike me emër i kërkoi t’i pikturonte 16 tablo për të dekoruar muret e salloneve të saj. Dhe ai i pikturoi. Javë me radhë ai largohej nga shtëpia dhe flinte atje në kulisat e dhomave të prostitutave dhe balerinave, pasi jeta pranë tyre i dukej më e ëmbël. Modelet ishin aty, dhe ato kalonin të zhveshura para tij pa asnjë droje. Ai i njihte historitë e tyre, dramat familjare, ikjet nga shtëpitë për të mbijetuar, dashuritë e pamundura, zhgënjimet, përbuzjet dhe dehjen e harresës ngjyer në seks. Ishin mikeshat e mira të tij që plagët i fshihnin thellë, nën makijazhin e shndritshëm të bukurisë. Nganjëherë ndonjëra, për miqësi e pranonte dhe në shtratin e saj dhe Lautrec mburrej te shokët se “ishte i zoti në atë punë”…

Kështu, Lautrec gjente frymëzimin e vet. Një kritik i kohës shkruante se “bordello ishte rifuxhio apo manastiri i tij”. Ndërsa vetë Lautrec thoshte: “Këtu jam më mirë se në shtëpinë time dhe se kudo gjetkë”! E megjithatë, ato personazhe krijuan dhe apogjeun e tij. Në kokën e krevatit të tij, Lautrec mbante një riprodhim të një pikture të Vittore Carpaccio-s, “Dy kurtizanet” çka ishte e njëjta temë që trajtonte dhe ai. Por atë kohë, krahas Lautrec, shumë kurtizane i gjejmë në tablotë e Bernard, Manet, Degas. Ishte ai që bënte afishet e mëdha, siç ka mbetur në historinë e Moulin-Rouge afishja e Gouloue-së që ishte mikja e tij e afërt, Louise Weber apo më pas Jane Avril, aq sa Lautrec e cilësuan për një fare kohë “piktor i Jane Avril”, meqë e pikturoi në shumë tablo. Pikturon balerinën Mary Belfort që vallëzonte në “cabaret-concert” apo në kafenenë “Les Decadents”. Yvette Guilbert, një aktore teatri dhe personazh në disa nga tablotë e tij, luante në teatër pjesën e njohur Mbretëresha Margot… Misia Natanson kujtonte me nostalgji kohën kur Lautrec vinte pranë saj, në kopsht. “E kishim bërë zakon që unë shkoja në kopsht, duke u ulur dhe u mbështetur në një trung peme, me një libër në dorë, ndërsa Lautrec përkulej me penelin e tij të më pikturonte. Madje, ai m’i ngacmonte gishtërinjtë e këmbëve me penelin e tij, ku gjente një botë paradiziake…”. Një nga balerinat që pëlqente ishte dhe një balerinë kuqaloshe, May Milton, figura e së cilës është në afishet e pikturuara nga Lautrec. Edhe pse atë kohë doli ligji kundër pornografisë, Lautrec kërkoi të tallej dhe pikërisht atëherë pikturoi tablonë e njohur Divani, me disa prostituta që prisnin në një sallon bordelloje. Artisti vazhdonte me artin e tij.

Vitet e fundit të Lautrec ishin të vështira, të rënda, të hidhëta. Pija shpesh e bënte agresiv aq sa zihej me njerëzit në kabare apo në rrugë. Nëna e tij erdhi me nxitim nga jugu i Francës për t’u kujdesur për të birin, ndërkohë që guvernantja që i kishte caktuar të qëndronte pranë tij, jo rrallë i shkruante për të që i dehur, i kërkonte të bënte dashuri: “Zotëria nuk është treguar korrekt me mua!”. Ishte një marrëdhënie e vështirë me të ëmën, aq sa pak kohë më vonë ajo u detyrua të ikte, por duke vënë njerëz të kujdeseshin për të. Ç’fat i keq! Ndërkohë, tablotë e tij shiteshin ngado dhe gjithnjë e më shumë, nga “Drouot” gjer te tregtarët e veprave të artit përtej Atlantikut. Nga fundi i shekullit XIX ai ndërmori një udhëtim me një mikun e tij. Shkoi në Havre, ku bëri shumë tablo e vizatime nga kabaretë e portit të La Manche e veçanërisht një kameriere angleze, një kuqalashe të bukur, pas të cilës thuajse ra në dashuri. Pastaj ata i hipën anijes Chili për të shkuar në Bordeaux dhe rrugës, gruaja e një oficeri francez të kolonive që shkonin për në Dakar, në Afrikë, e joshi pa masë duke i bërë disa vizatime e tablo, ulur në një shezlong, mbi kuvertën e anijes. Ishte ajo që ai e titullon “La passagère 54”, meqë ajo flinte në kabinën “54”. Madje, ai e shoqëroi deri në Lisbonë, duke dashur të vazhdonte pastaj drejt Afrikës, pas saj, por miku i tij e ktheu. Kështu, i dëshpëruar, Lautrec kthehet përsëri në shtëpinë e tij në Paris. Tashmë pija i krijon halucinacione dhe ai e ka tepër të vështirë të ecë e ndërkohë edhe vuan nga sëmundja “Delirium tremens”. Kishte halucinacione, bënte litografi të çuditshme, të errëta. Një çast iu duk se po e sulmonin insektet dhe me një revole që mbante kishte qëlluar në mure. Por shpejt, artistin rebel e fusin në një birucë që ai të mos pinte më alkool dhe të mos prishte “rendin publik”, e megjithatë edhe atje ai pikturonte. Pikërisht duke vizatuar portretet e gardianëve të tij ai mundi të fitonte lirinë. Një liri kohëshkurtër. E njoftuar nga guvernantja e saj në Paris, e ëma u kthye në Paris dhe qëndroi pranë tij derisa një ditë, ai do të jepte shpirt në duart e saj.

Djegia e erotikave

Kur u kthye nga varrimi, nëna e tij konteshë i mblodhi të gjitha “erotikat” e Lautrec dhe si një katolike e devotshme filloi t’i digjte: një lloj inkuizicioni ndaj gjithë atyre linjave, gjinjve dhe trupave të kolmë, “vajza të gëzimit dhe të dhimbjes”, vetëm pse ato ishin aty lakuriq. Arti i krijuar me aq ethe e dashuri nga shpirti i piktorit, tashmë shkatërrohej në zjarrin e një oxhaku dhe në zemërimin e një nëne. Megjithatë, nga Lautrec mbetën në koleksionet e galeristëve dhe ato që ishin te miqtë e tij 737 tablo vaji, 275 akuarele, 368 gravura dhe afishe, si dhe 5084 vizatime, skulptura, qeramika e vitrazhe, çka tregon për punën e madhe të tij në jetën e tij artistike të ndërprerë para kohe, në një moshë 36-vjeçare. Por shpejt, ekspozitat e hapura në Londër, Paris e gjetkë do të afirmonin artin e tij të madh, çka mbart gjurmën e një kohe, historinë e një aspekti të shoqërisë franceze të asaj kohe, vetë jetën e dhimbshme mes dritave të kabareve dhe shpirtrave që humbitnin në dehje, seks e alkool, si në vargjet e Baudelaire në Les fleurs du mal (“Lulet e së keqes”)… Po, tablotë e tij mund t’i quajmë thjesht “tablo nga Lulet e së keqes”. Kështu, Lautrec la gjurmën e tij në historinë e impresionizmit francez. “Unë gjithnjë kam pasur ndjesinë se Toulouse-Lautrec ishte vëllai dhe miku im, ndoshta pse ai që para shpikjes së vëllezërve Lumière ka imagjinuar kuadrimin e kompozicionit me skemat e kinematografisë. Dhe padyshim, kjo si pasojë për pasionin që ai kishte për njerëzit e përbuzur dhe të hedhur rrugës. Është e vështirë të imagjinosh se çfarë ju ka frymëzuar gjatë karrierës tuaj, por e di mirë që nuk e kam vështruar me indiferencë asnjë nga veprat e Lautrec, afishet apo litografitë dhe kujtimi për të asnjëherë nuk më është shuar…”

Është lehtë të thuash ta reduktosh veprën e një artisti të madh në thjesht ca balerina, për më tepër kabaresh… kështu mund të thoshim dhe për një Baudelaire, Rimbaud apo Verlaine; kështu mund të thuhej dhe për Gustave Courbet që krijoi vepra të mëdha, mes të cilave dhe veprën emblematike ‘tê erotmit’, origjinën e botës. A nuk duhej dhënë përmes artit dhe bota e jetës në hije, në dhimbje e delir?

Pak ditë kanë kaluar tashmë kur në rrugët e Parisit, metrotë, autobusët, një imazh përsëritet si një refren i këndshëm: një tablo e Lautrec që lajmëron hapjen e ekspozitës “Splendeurs et Miseres” (“Shkëlqime dhe mjerime”) në Muzeun e Orsay-it, në Paris. Janë personazhet e Lautrec, por dhe të bashkëkohësve të tij që na grishin drejt një bote të cilën ata e kanë jetuar dhe ua përcollën gjeneratave që do të vinin. Filozofi francez, Deleuze, duke folur për pikturën, flet për imazhin “motrice” pra në lëvizje, që ky imazh nuk është një “dublicata”, një kopje, por në kuptimin kulturalist, është një imagjinacion, një inovacion… Kështu, në këtë formë, Lautrec na e la artin e tij, nga realja në imagjinatë, në figura që lëvizin ende, në një dinamikë të jashtme dhe të brendshme, në vetë jetën që është ngjizur në ato…

Para pak kohësh, duke fotografuar studion e Jean-Louis Gérôme, i cili pikërisht përballë “Moulin Rouge” kishte atelierin e tij, ku atje kishte pikturuar figurën legjendare të Marko Boçarit, më ra në sy lëvizja e jashtëzakonshme të turistëve që vinin nga të katër anët e botës për të parë “Moulin Rouge” si një vend mitik. Çdo mbrëmje perdet hapen dhe në skenën e lavdishme shfaqen balerinat e “french cancan” plot dritëza dhe hire. Një prej tyre është një balerinë shqiptare. Në spektaklin marramendës është e pamundur të mos kujtosh banorin e dikurshëm të këtyre kthinave, artistin që as shumë i pikturoi ato, Toulouse-Lautrec, një bir konti dhe një artist i skenës së madhe të jetës…

Leave a Reply

%d bloggers like this: