24 Maji 1944: Kongresi i Përmetit dhe harresa e një date që dikur konsiderohej themeli i shtetit të ri shqiptar

Më 24 maj 1944, në qytetin e Përmetit u mblodh Kongresi Antifashist Nacionalçlirimtar, një nga ngjarjet më të rëndësishme politike të historisë moderne të Shqipërisë. Për gjashtë ditë me radhë, deri më 28 maj, delegatë nga zona të ndryshme të vendit diskutuan për organizimin e pushtetit politik në Shqipërinë që ende ndodhej nën pushtimin gjerman, por që po i afrohej çlirimit.

Për dekada me radhë, 24 maji u përkujtua si një datë themelore e shtetit shqiptar pas Luftës së Dytë Botërore. Sot, megjithatë, kjo ditë kalon pothuajse në heshtje. Institucionet shtetërore nuk organizojnë aktivitete zyrtare, partitë politike nuk e përmendin dhe mediat i kushtojnë pak ose aspak vëmendje.

Kongresi i Përmetit kishte një rëndësi të veçantë sepse për herë të parë krijoi një strukturë politike që pretendonte të përfaqësonte sovranitetin e popullit shqiptar. Delegatët miratuan krijimin e Këshillit Antifashist Nacionalçlirimtar, i cili do të ushtronte funksionet e një parlamenti të përkohshëm. Në të njëjtën kohë u formua Komiteti Antifashist Nacionalçlirimtar, që do të vepronte si qeveri e përkohshme e vendit.

Një nga vendimet më të njohura të Kongresit ishte ndalimi i rikthimit të Mbretit Zog në Shqipëri pa u shprehur më parë populli përmes votës së lirë. Ky vendim shënoi një shkëputje të qartë nga sistemi monarkik dhe paralajmëroi transformimet politike që do të pasonin pas përfundimit të luftës.

Kongresi miratoi gjithashtu parimin se pushteti i ardhshëm do të buronte nga organet e dala nga Lufta Nacionalçlirimtare dhe se Shqipëria do të ndërtonte institucionet e saj mbi bazën e përfaqësimit të forcave antifashiste. Për mbështetësit e asaj periudhe, Kongresi i Përmetit përfaqësonte afirmimin e pavarësisë politike të vendit dhe vendosjen e themeleve të shtetit të pasluftës. Për kritikët, ai ishte hapi i parë drejt konsolidimit të pushtetit komunist që do të sundonte Shqipërinë për gati gjysmë shekulli.

Pikërisht ky debat historik duket se ka sjellë edhe harresën e sotme. Pas vitit 1990, shumë ngjarje të lidhura me periudhën komuniste u trajtuan me rezervë ose u hoqën nga kalendari i festimeve shtetërore. Në këtë proces, shpesh nuk u bë dallimi midis Luftës Antifashiste dhe regjimit që erdhi më pas. Si rezultat, edhe Kongresi i Përmetit, pavarësisht peshës së tij historike, mbeti jashtë kujtesës zyrtare.

Paradoksi është i dukshëm. Në shumë vende evropiane, ngjarjet që lidhen me rezistencën kundër fashizmit vazhdojnë të nderohen pavarësisht debateve politike që mund të ekzistojnë për periudhat pasuese. Në Shqipëri, ndërkohë, një nga kuvendet më të rëndësishme të kohës së luftës kalon pa ceremoni, pa deklarata dhe pa reflektim institucional.

Sot, 82 vjet pas Kongresit të Përmetit, mund të ketë mendime të ndryshme për vendimet e tij dhe për pasojat historike që solli. Por është e vështirë të mohohet fakti se ai ishte një moment kyç në historinë politike të Shqipërisë. Harresa nuk e ndryshon historinë. Ajo vetëm e varfëron kujtesën kolektive të një kombi që ende nuk ka arritur të pajtohet plotësisht me të kaluarën e vet.