Disa shënime mbi një këngë zvicerane të ngjashme me këngët shqiptare të nizamëve

Nga Enver Robelli 

Në 1865 metra lartësi mbidetare, mes liqeneve Walensee dhe Zürichsee, gjendet maja Federispitz. Ka disa shtigje për t’u ngjitur në këtë majë; unë vendosa të zbres nga treni në fshatin Ziegelbrücke.

Nga aty deri në majë, në një ditë me diell përcëllues, duhen llogaritur nja 5 orë ecje. Shtegu kalon herë nëpër livadhe, herë nëpër pyje. Pas çdo hapi, pamja bëhet më madhështore. Walensee, një liqen të cilit poeti Azem Shkreli i ka kushtuar një poezi, është i rrethuar me kodra impozante dhe fshatra të bukura. Në krahun tjetër gjendet liqeni i Zürichut (Zürichsee, siç i thonë në gjermanisht), i dominuar nga zona urbane.

Walensee është një liqen pranë alpeve dhe me trajtë fjordi, me një gjatësi prej 15,3 kilometrash, thellësi maksimale prej 151 metrash dhe gjerësi prej 1,3 kilometrash.

Në bregun jugor të liqenit kalon hekurudha që e lidh Zürichun me qytetin e Churit dhe kantonin Graubünden. Prurjet më të rëndësishme ujore janë lumi Seez nga rajoni i Sargansit, përroi i Murgut (Murgbach) dhe lumi Linth nga rajoni i Glarusit. Walensee dhe Zürichsee (Liqeni i Zürichut) janë të lidhur nëpërmjet një kanali të gjatë 17 kilometra dhe të hapur më 1816.

Zbritja nga maja Federispitz deri në Schänis zgjat 3 orë dhe është pjesërisht e mundimshme, por vëmendjen e marrin fushat e gjelbra, të stolisura me lloj-lloj lulesh. Kudo në largësi dëgjohen këmbana lopësh.

Për shqiptarët simbol nacional është shqiponja, ndërsa për zviceranët lopa. Në një këngë popullore zvicerane, të quajtur vallja e lopëve (frëngjisht: „Ranz des vaches“ ose gjermanisht: “Kuhreigen”), përsëritet fjala “Lioba”. Emërtimi „Lobe“ për lopën gjendet në dialektet alemanike dhe romane të alpeve. Në Zvicrën qendrore (Innerschweiz), lopëve edhe sot e kësaj dite u thonë „Loobeli“.

Kënga u bë e famshme edhe jashtë kufijve të Zvicrës – madje shërbeu si burim inspirimi për motivet baritore të kompozitorëve të mëdhenj si Beethoven, Liszt apo Wagner. Thuhet se kjo melodi u zgjonte mercenarëve zviceranë mall aq të madh për vendlindjen, saqë dezertonin nga ushtria.

Kemi në gjuhën shqipe diçka të ngjashme me këngën zvicerane për lopët: janë këngët e nizamëve. Në osmanisht Nizâm-ı Cedîd përshkruan ushtarin e rregullt pas Reformave të Tanzimatit, të cilat i detyruan shqiptarët të shërbejnë në ushtrinë osmane si ushtarë të rregullt. Ata shërbenin deri në 7 vjet (shpesh edhe më shumë) në Anadoll, Jemen, Kaukaz dhe Tripoli të Libisë.

Ndodhte që të mos ktheheshin kurrë në shtëpi. Dhimbja shprehet edhe në këngë, si kjo në vijim:
Mbeçë, more shokë, mbeçë
Përtej Urës së Qabesë
Falëm me shëndet nënesë,
Kàun e zi le ta shesë.
Në pyestë nëna për mua
I thoni që u martua.
Në pyestë se ç’grua mori
Tre plumba te kraharori,
Në pyestë se ç’kalë hypi
Atje tek hypën meiti.
Në pyestë se ç’krushq i vanë
Sorrat e korbat që e hanë.