Si të sjellim ndryshim?

Çfarë ka ndodhur në Hungari?

Pas revolucioneve tona të dështuara, më 15 mars 1848 dhe më 23 tetor 1956, dita e 12 prillit 2026 do të hyjë në historinë hungareze si një revolucion elektoral. Kjo ndodhi pavarësisht kapjes së shtetit, hegjemonisë mediatike të partisë qeverisëse dhe faktit që, që prej vitit 2019, Hungaria nuk konsiderohej më demokraci nga “Freedom House”.

Shumë hungarezë as nuk besonin paraprakisht se regjimi i Orbánit mund të mposhtej në zgjedhje parlamentare. Për fat, u vërtetua se e kishin gabim.

Kur Viktor Orbán erdhi në pushtet në vitin 2010, kishte një dëshirë, një premtim që ia kishte bërë vetes pas humbjes së vitit 2002: nëse do të zgjidhej përsëri, do të qëndronte përgjithmonë në pushtet. Ai donte të ndërtonte një sistem në të cilin të mos mund të mposhtej më kurrë.

Menjëherë pas fitores së madhe në vitin 2010, e cila i siguroi shumicën kushtetuese në Parlament, ai filloi të ndërtonte “Yllin e Vdekjes” hungarez: një sistem të ri politik të krijuar për të çimentuar pushtetin e tij dhe për të garantuar fitoret e ardhshme. Parlamentin e ktheu në një “fabrikë ligjesh”, duke nisur me një kushtetutë krejtësisht të re, të hartuar nga politikanët e Fideszit dhe të miratuar pa u diskutuar me partitë e tjera, organizatat civile apo qytetarët.

E njëjta gjë ndodhi edhe me ligjin e ri për median dhe me ligjin zgjedhor. Pati protesta dhe demonstrata masive kundër këtyre ligjeve, por udhëheqja politike nuk dukej e shqetësuar. Përkundrazi, drejtuesit zgjodhën hyrjen e pasme të Operës për t’iu shmangur turmave të zemëruara, ndërsa brenda zhvillohej ceremonia zyrtare e kushtetutës së re.

Kjo strategji funksionoi në mënyrë të përsosur. E kombinuar me lajmet e rreme të vazhdueshme dhe fushatat e urrejtjes nëpër postera, ajo i siguroi shumicën kushtetuese edhe në tre (!) zgjedhjet e tjera parlamentare: në vitet 2014, 2018 dhe 2022. Atëherë, çfarë ndodhi gjatë viteve të fundit? Si mundi të ndodhte ky revolucion elektoral në një regjim që funksiononte si autokraci informative?

Gjatë viteve 2010 pati prosperitet ekonomik, nga njëra anë për shkak të daljes nga kriza financiare dhe, nga ana tjetër, sepse fondet e BE-së që shkonin në Hungari kishin arritur nivelin e tyre më të lartë. Orbán-i mundi të përfitonte politikisht nga këto rrethana pozitive.

Edhe Bashkimi Evropian u tregua disi tepër i duruar me Hungarinë. U desh shumë kohë që BE-ja të reagonte ndaj prapakthimit demokratik dhe të zbatonte më në fund mekanizmin e shtetit të së drejtës. Ngrirja e fondeve dhe përfundimi i programeve ERASMUS dhe HORIZON për shumicën e universiteteve hungareze – universitetet e transformuara në institucione jofitimprurëse nën kontroll politik – ishin masa të vonuara, por goditje të forta për regjimin e Orbánit.

Korrupsioni shtetëror dhe kapitalizmi klientelist, me sistemin e tij të oligarkëve, nuk favorizojnë një ekonomi tregu të bazuar në meritë. Në afat të gjatë, ky sistem nuk është as i qëndrueshëm. Për këtë arsye Hungaria është në fund të renditjeve në pothuajse çdo fushë brenda BE-së. Edhe popullsia nisi t’i ndiente pasojat: inflacion të lartë, paga të ulëta dhe shërbime publike që përkeqësoheshin në shëndetësi, arsim e fusha të tjera.

Goditja politike vendimtare për regjimin erdhi papritur, në shkurt 2024, me “skandalin e faljes”.

Një jurist zbuloi rastësisht se një individ i dënuar për një çështje abuzimi ndaj të miturve ishte falur nga presidentja një vit më parë, me rastin e vizitës së Papës në Hungari. Kjo shkaktoi aq shumë zemërim publik saqë, brenda një jave, Katalin Novák, presidentja e Republikës, u detyrua të jepte dorëheqjen, ashtu si edhe Judit Varga, ish-ministrja e Drejtësisë që kishte nënshkruar vendimin.

Ky ishte momenti i kthesës, kur Fideszi humbi kontrollin e narrativës. Orbáni, slogani kryesor i të cilit ishte “Hungaria miqësore ndaj familjes” dhe mbrojtja e fëmijëve, pavarësisht se u përpoq ta shpëtonte veten përmes këtyre dy dorëheqjeve, mori goditjen më të fortë politike deri atëherë dhe sistemi i tij filloi të çahej.

Ky moment solli në skenë të Péter Magyarit, ish-bashkëshortit të Judit Vargës. Ai hyri në studion e një mediaje të pavarur dhe dha intervistën e tij të parë, e cila u pa nga miliona njerëz brenda pak ditësh. Ishte e padëgjuar më parë që një figurë karizmatike nga rrethi i ngushtë i Fideszit të kritikonte partinë.

Pas dështimeve dhe paaftësisë së figurave të mëparshme opozitare, njerëzit dëshironin të gjenin një politikan tek i cili më në fund të mund të besonin. Péter Magyar, shumë shpejt, gjeti një parti të vogël ekzistuese, partinë TISZA—“Tisztelet és Szabadság” (“Respekt dhe Liri”)—dhe pjesa tjetër tashmë i përket historisë.

Gjatë ditëve të fundit para zgjedhjeve, në rrugët e Budapestit ndihej tashmë një atmosferë revolucionare dhe shumë e tensionuar. Nga njëra anë ishte fushata e qeverisë me postera; nga ana tjetër, qytetarët e zemëruar që i “korrigjonin” posterat për të shprehur kundërshtimin ndaj propagandës qeveritare.

Në rrjetet sociale u publikuan dokumentarë; historia e kapitenit të policisë Bence Szabo, ajo e oficerit ushtarak Szilveszter Pálinkás dhe dokumentari Çmimi i votës tregonin të gjithë sa i kalbur ishte regjimi i Orbán-it.

Paralelisht, Péter Magyar zhvilloi tubimet e tij të fundit në mbarë vendin, duke vizituar gjashtë ose shtatë vende në ditë gjatë javëve të fundit. Çdo herë mblidheshin turma për ta dëgjuar, madje edhe në ish-zonat me mbështetje të lartë për Fideszin, të gjithë ishin të përfshirë nga emocioni i ndryshimit të sistemit dhe nga shpresa se hungarezët më në fund mund të çliroheshin nga ky regjim shtypës joliberal.

Shumica prej nesh mezi e besonin se kjo po ndodhte vërtet. Deri në çastin e fundit prisnim ndonjë manovër të pandershme nga Orbáni dhe kishte ankth nëse ai do ta dorëzonte pushtetin në mënyrë paqësore në rast humbjeje.

Për këtë arsye, lehtësimi dhe euforia ishin kaq të mëdha ditën e zgjedhjeve. Të dielën në mbrëmje, turma shpërtheu në brohoritje dhe duartrokitje kur panë në ekran se Orbáni e kishte uruar Péter Magyarin. Brohoritjet u bënë edhe më të forta kur u njoftua shumica prej dy të tretash e partisë TISZA.

Ishte një çast euforik. Njerëzit përqafonin njëri-tjetrin, buzëqeshnin, qeshnin dhe kërcenin në rrugët e Budapestit dhe në të gjithë vendin. Ishte momenti kur kuptuam se demokracia funksionon vërtet dhe se vota jonë ka rëndësi, pavarësisht se sa i manipuluar ishte bërë sistemi politik nën regjimin e Orbánit. Pas 16 vjetësh sundimi të Orbánit, ishte e vështirë të besohej se gjithçka kishte përfunduar vërtet.

U desh kohë për ta përtypur këtë moment vendimtar dhe faktin se në Hungari kishte filluar më në fund një epokë e re.

Të hënën pasdite, një ditë pas zgjedhjeve, ndjekja e konferencës së parë ndërkombëtare për shtyp të Péter Magyarit ishte një përvojë e re: një konferencë ku mediat e pavarura mund të merrnin pjesë, të bënin pyetje dhe të merrnin përgjigje të vërteta. E kishim harruar tashmë këtë lloj normaliteti; tani duhet të mësohemi përsëri me të.

Ndërkohë, politikanët e Fideszit filluan të zhdukeshin nga skena.

Disa figura të niveleve më të ulëta nisën të fajësonin Viktor Orbánin për humbjen, disa të tjerë u larguan menjëherë nga jeta publike, por të gjithë dukeshin të hutuar. Vetë Orbáni nuk dha dorëheqjen. Ai tha se dëshironte të vazhdonte me rindërtimin e partisë së tij, tani që mbi të nuk rëndonte më presioni i qeverisjes, dhe më pas u zhduk për disa ditë.

Ai braktisi edhe aleatët evropianë: as ai dhe as Szíjjártó, ministri i Jashtëm në largim, nuk morën pjesë në takimin joformal të Këshillit Evropian në Qipro. Ndoshta kështu ishte më mirë për të gjithë. Më vonë, ai braktisi edhe anëtarët e partisë së vet, duke njoftuar se nuk do të ulej as në Parlament.

Më 18 prill u shpallën rezultatet përfundimtare: 141 vende për partinë TISZA, gjithsej 52 për Fideszin dhe 6 për partinë e ekstremit të djathtë Mi Hazánk (“Atdheu Ynë”). Fideszi fitoi vetëm 10 nga 106 zonat zgjedhore individuale. TISZA mori 70 për qind të vendeve në Parlament, një fitore e thellë.

Çfarë trashëgojmë nga regjimi i Orbánit?

Deri në prill, deficiti kishte arritur mbi 80 për qind të parashikimit vjetor. Oligarkët e afërt me Orbánin zotërojnë hotelet më prestigjioze, ndërtesa historike në Budapest, një pjesë të madhe të tokës në të gjithë vendin, kështjella, zinxhir hotelesh, kompanitë më të mëdha të ndërtimit dhe pasuri të tjera, përfshirë bankën më të madhe.

Orbáni ndërtoi për vete një pronë luksoze në Hatvanpuszta, ndërsa dhëndri i tij është bërë një nga njerëzit më të pasur në Hungari.

Mekanizmat demokratikë të kontrollit dhe balancimit të pushteteve janë dobësuar. Funksionarë pranë Fideszit drejtojnë institucione që duhet të ishin të pavarura, përfshirë prokurorinë kombëtare dhe Këshillin Kushtetues.

Shteti është në borxhe, fabrikat ndotëse të baterive po shtohen me shpejtësi dhe vendi ka varësi të lartë nga energjia fosile ruse. Shoqëria është e përçarë; familje dhe çifte janë ndarë për shkak të bindjeve të ndryshme politike.

Disa njerëz shqetësohen se tani në Parlament nuk ka asnjë parti “të majtë”. Por, në sistemin zgjedhor të projektuar nga Fideszi, detyra kryesore e TISZAs ishte rrëzimi i regjimit.

Ligji zgjedhor nuk ishte hartuar për të lejuar diversitet dhe pluralizëm demokratik. Tani jemi në fillim të një rruge të gjatë dhe të vështirë: duhet të çmontohet struktura klienteliste e Fideszit, përgjegjësit të japin llogari, të vendoset drejtësia, të rikthehet demokracia liberale dhe të ndërtohet një sistem më i fortë kontrollesh dhe ekuilibrash, në mënyrë që të mos lejohet më një kthesë autoritare.

Megjithatë, partia TISZA e Péter Magyarit mori nga qytetarët mandatin më të madh demokratik të dhënë ndonjëherë për ta realizuar këtë.

Hungarezët e kuptuan rëndësinë e këtyre zgjedhjeve dhe, më 12 prill 2026, morëm një vendim të qartë: vendi i Hungarisë është në Bashkimin Evropian.

Cilat janë mësimet kryesore për vendet e tjera që vazhdojnë të jetojnë nën sundim autoritar?

–            Udhëheqësit autoritarë përdorin gjithmonë frikësimin; ky është një nga mjetet më të rëndësishme për t’i paralizuar njerëzit. Frika i dekurajon ata të veprojnë dhe të vetorganizohen. Kur protestat masive kanë filluar, kjo është shenjë se njerëzit janë lodhur dhe kanë kuptuar se pasiviteti nuk do të sjellë ndryshim. Apatia dhe pasiviteti i shërbejnë mbi të gjitha udhëheqjes autoritare dhe ruajnë gjendjen ekzistuese.

–            Një tjetër mjet i rëndësishëm i regjimeve autoritare është kontrolli i opinionit publik përmes propagandës masive dhe heshtjes së zërave të pavarur, sidomos të mediave të pavarura që kritikojnë qeverinë. Shpejtësia me të cilën ish-partia qeverisëse dhe makineria e saj propagandistike po shemben tani në Hungari tregon se e gjithë kjo ishte një lloj strukture si “fshati i Potemkinit”, shumë më pak e qëndrueshme nga sa dukej. Prandaj, nëse forcat opozitare dalin nga izolimi i tyre – për shembull përmes protestave masive dhe platformave të mediave sociale – ato mund të kenë mundësi t’i kundërvihen sundimtarit autoritar.

–            Për ta mposhtur udhëheqësin autoritar nevojitet koalicioni më i gjerë i mundshëm. Orbáni nuk kishte mundësi t’i mohonte rezultatet kur pa mbështetjen masive të qytetarëve për partinë TISZA. Ai nuk mund të përdorte as forcën, sepse as ushtria dhe as policia nuk do të vepronin kundër popullit. Kështu, nuk i mbeti zgjidhje tjetër përveçse ta uronte udhëheqësin e opozitës pak pas shpalljes së rezultateve të para.

Në Hungari ky nuk ishte një koalicion partish, por një koalicion njerëzish me prejardhje shumë të ndryshme, të bashkuar nga dëshira e fortë për t’i dhënë fund epokës së Orbán-it.

–            Përfshirja e votuesve të rinj ishte faktor thelbësor dhe vendimtar në mposhtjen e Orbánit. Kjo pjesë e shoqërisë e mbështeste më pak Fideszin, por ishte pjesa më ngurruese për të votuar. Prandaj, detyra kryesore ishte motivimi i të rinjve për të marrë pjesë në zgjedhje dhe për të hedhur votën e tyre. Ndikuesit dhe organizatat civile bënë një punë shumë të mirë për ta arritur këtë.

–            Në zonat rurale, blerja e votës ishte një dukuri e përhapur. Pikëpyetja më e madhe ishte nëse këta qytetarë do ta kuptonin fuqinë e votës së tyre dhe, mbi të gjitha, nëse do të guxonin të mos votonin për Fideszin, pavarësisht formave të ndryshme të presionit nga partia qeverisëse. Disa javë para zgjedhjeve u publikua dokumentari Çmimi i votës, i cili përshkruante këto metoda dhe mënyrën se si njerëzit e margjinalizuar shantazhoheshin për të votuar për Fideszin. Dokumentari pati ndikim të madh.

Aktivistët civilë u organizuan për të shkuar në zonat rurale dhe jo vetëm për të qenë të pranishëm brenda qendrave të votimit, por edhe për të vëzhguar zonën përreth për lëvizje të dyshimta. Kjo ndikoi në rezultatet zgjedhore, duke dekurajuar mbështetësit e Fideszit dhe duke inkurajuar qytetarët të votonin lirisht.

–            Një opozitë efikase duhet të krijojë strukturën e nevojshme për të ndërtuar një parti politike dhe për të arritur te njerëzit e margjinalizuar. Gjatë dy viteve para zgjedhjeve, Péter Magyar udhëtoi vazhdimisht nëpër zonat rurale.

Ai nuk u përqendrua te qytetet e mëdha. Nga njëra anë, banorët e qyteteve janë më liberalë, më të informuar dhe më kritikë ndaj çdo qeverie autoritare. Nga ana tjetër, njerëzit në vendbanimet më të vogla zakonisht janë të margjinalizuar dhe të shpërfillur nga politika; njëkohësisht, për shkak të pasigurisë së tyre ekonomike, ata priren të mbështesin më shumë udhëheqjen autoritare.

Natyrisht, pothuajse në çdo vend, masat e margjinalizuara me arsimim më të ulët janë më të shumtë se intelektualët kritikë që jetojnë në kryeqytet. Në pamje të parë mund të duket më efikase të zhvillosh fushatë në kryeqytet dhe në qytetet e mëdha, por taktika e Péter Magyarit, që i përqendroi tubimet në vendbanime më të vogla rurale, dha rezultat. Gjatë këtyre dy viteve ai zhvilloi një fushatë shumë intensive dhe vizitoi rreth 600–700 vende.

–            Gjatë tubimeve, Péter Magyar bisedonte realisht me njerëzit dhe, çfarë  është edhe më e rëndësishme, i dëgjonte ata. Ai fliste në ambiente të hapura dhe ishte i afrueshëm për këdo. Njerëzit mund të bënin pyetje dhe të ndanin lirisht historitë dhe shqetësimet e tyre.

Vetë ai pranoi se gjatë kësaj periudhe kishte mësuar shumë për vendin, qytetarët dhe problemet reale. Njerëzit ndienin se po dëgjoheshin dhe kjo pati një efekt të fuqishëm: çdo herë mblidheshin turma gjithnjë e më të mëdha, madje edhe në ish-zona që mbështesnin fuqimisht Fideszit. Kjo ishte gjithashtu në kontrast të fortë me fushatën e Orbánit, i cili shfaqej vetëm në ambiente të mbyllura dhe përpara një publiku të përzgjedhur.

–            Gjatë këtyre tubimeve, Péter Magyar dëshmoi vullnetin e mirë dhe origjinalitetin e tij edhe përmes aftësive retorike, entuziazmit dhe paraqitjes karizmatike. Për t’iu kundërvënë një udhëheqësi autoritar me “kult individi”, fillimisht nevojitet një tjetër figurë me cilësi udhëheqëse.

Sipas mendimit tim, pas dekadash sundimi autoritar nuk mund të ketë kalim të drejtpërdrejtë në demokraci liberale. Nevojitet një periudhë tranzicioni dhe dikush duhet të marrë rolin udhëheqës, të aftë për të thyer mitin e sundimtarit autoritar.

Tranzicioni i vërtetë demokratik mund të fillojë vetëm pas shkëputjes nga sundimtari i vjetër dhe hapjes së terrenit për konkurrencë të vërtetë demokratike, pasi të eliminohet korrupsioni dhe të krijohet transparencë në administratën shtetërore, në sistemin gjyqësor dhe në të gjitha fushat e tjera të kontrolluara nga shteti.