Analiza: A janë SHBA-të dhe Irani afër paqes apo po i kthehen luftës?

Ndërmjet një armëpushimi të brishtë dhe një procesi diplomatik të paqartë, marrëdhëniet mes Shteteve të Bashkuara dhe Iranit po kalojnë një fazë të ndërlikuar, ku tensioni ushtarak, presioni politik dhe përpjekjet për negociata ecin paralelisht pa një drejtim të qartë përfundimtar. Situata aktuale nuk mund të përkufizohet as si paqe dhe as si luftë e hapur, por si një gjendje e ndërmjetme, e paqëndrueshme dhe e ekspozuar ndaj çdo incidenti të vogël në terren.

Armëpushimi që hyri në fuqi më 8 prill ka mbijetuar më gjatë sesa faza e drejtpërdrejtë e luftimeve që e parapriu, por ai mbetet thellësisht i brishtë. Ai nuk është produkt i një marrëveshjeje të plotë politike, por më shumë një ndalim i përkohshëm i përplasjes së hapur, i imponuar nga lodhja ushtarake, presioni ndërkombëtar dhe rreziku i përshkallëzimit rajonal. Pikërisht për këtë arsye, çdo incident i izoluar ka potencialin të rikthejë menjëherë dinamikën e konfliktit.

Ngjarjet e fundit e kanë vënë në provë këtë armëpushim. Sulme të kufizuara, rrëzime dronësh dhe deklarata të ashpra nga të dyja palët kanë rikthyer pasigurinë në rajonin e Gjirit. Irani ka paralajmëruar se “agresioni nuk do të mbetet pa përgjigje”, ndërsa Shtetet e Bashkuara kanë akuzuar Teheranin për shkelje të armëpushimit pas incidenteve në zonën e Kuvajtit dhe rreth Ngushticës së Hormuzit. Këto zhvillime tregojnë se, edhe pse nuk kemi një luftë të hapur, kemi një konflikt të ngrirë që mund të shkrijë në çdo moment.

Në këtë fazë, natyra e përplasjes ka ndryshuar. Në vend të një lufte të deklaruar, me front të qartë dhe operacione të mëdha ushtarake, po shohim një seri veprimesh të kufizuara, të kontrolluara dhe shpesh të mohueshme. SHBA dhe aleatët e saj kanë ndërmarrë goditje të izoluara, ndërsa Irani është përgjigjur me dronë dhe raketa balistike, kryesisht kundër bazave amerikane në rajon dhe objektivave strategjikë të lidhur me sigurinë detare. Kjo formë “përplasjeje e kontrolluar” tregon një përpjekje të heshtur për të shmangur një luftë totale, por pa hequr dorë nga presioni ndaj palës tjetër.

Paralelisht me tensionin ushtarak, po zhvillohet një proces diplomatik i ndërlikuar, i fragmentuar dhe shpesh kontradiktor. Ai nuk ka një format të vetëm negociues, por përbëhet nga kanale të ndryshme komunikimi, ndërmjetës rajonalë dhe sinjale jozyrtare që shpesh përplasen me njëri-tjetrin. Kjo e bën të vështirë dallimin mes realitetit diplomatik dhe narrativave politike të brendshme.

Një shembull i kësaj paqartësie është raportimi i mediave shtetërore iraniane për një draft jozyrtar memorandumi mirëkuptimi me 14 pika. Sipas këtij raporti, Irani kërkon heqjen e bllokadave ndaj porteve të tij, lehtësimin e sanksioneve, tërheqjen e forcave amerikane nga afërsia e territorit iranian dhe një rol të përbashkët me Omanin në menaxhimin e trafikut detar në Ngushticën e Hormuzit. Ky propozim pasqyron qartë prioritetet strategjike të Teheranit: siguri rajonale, kontroll ekonomik dhe ulje të presionit ndërkombëtar.

Megjithatë, mungesa e çdo reference për lëshime nga ana e Iranit, veçanërisht në lidhje me programin bërthamor, e bën këtë draft të duket më shumë si një pozicion politik sesa si një bazë reale negociimi. Reagimi i Shtëpisë së Bardhë ishte i menjëhershëm dhe i prerë, duke e cilësuar dokumentin si “trillim të plotë”. Kjo tregon jo vetëm mungesën e besimit mes palëve, por edhe hendekun e madh në perceptimet e tyre mbi realitetin e negociatave.

Nga ana amerikane, qëndrimi mbetet i fortë dhe i kushtëzuar. Presidenti Donald Trump ka deklaruar se procesi diplomatik po ecën, por jo në mënyrë të kënaqshme, duke theksuar se Irani “po fillon të japë disa nga gjërat që duhet të japë”, pa hyrë në detaje. Në të njëjtën kohë, ai ka paralajmëruar se dështimi i Teheranit për të arritur marrëveshje mund të çojë në rikthim të konfliktit të armatosur. Kjo qasje e dyfishtë — presion diplomatik i kombinuar me kërcënim ushtarak — është karakteristikë e fazës aktuale të marrëdhënieve mes dy vendeve.

Deklaratat e ashpra nuk kanë munguar as në nivele të tjera të administratës amerikane. Paralajmërimet për përdorimin e forcës ndaj çdo ndërhyrjeje në trafikun detar në rajon, si dhe sanksionet e reja ndaj strukturave iraniane të lidhura me kontrollin e Ngushticës së Hormuzit, tregojnë se SHBA po ruan një strategji presioni maksimal, duke mos e mbyllur derën e negociatave, por as duke ulur intensitetin e konfrontimit.

Një element kyç në këtë konflikt mbetet Ngushtica e Hormuzit, një nga arteriet më të rëndësishme të tregtisë globale të naftës. Çdo tension në këtë zonë ka pasoja të menjëhershme jo vetëm për rajonin, por për ekonominë botërore. Kjo e rrit ndjeshëm rëndësinë strategjike të çdo incidenti detar dhe e bën situatën edhe më të ndjeshme ndaj përshkallëzimit.

Në sfond, përfshirja e aktorëve të tjerë ndërkombëtarë dhe rajonalë e komplikon më tej situatën. Shtete të Gjirit, fuqitë evropiane dhe ndërmjetës rajonalë si Pakistani dhe Omani po përpiqen të mbajnë kanalet e komunikimit hapur, por pa një ndikim vendimtar në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve thelbësore. Çështjet që ndajnë palët mbeten të thella dhe të pazgjidhura: programi bërthamor iranian, heqja e sanksioneve ekonomike, siguria detare dhe kontrolli i lëvizjes në Ngushticën e Hormuzit.

Për momentin, objektivi minimal i të gjithë këtyre përpjekjeve është ruajtja e armëpushimit dhe shmangia e një përshkallëzimi të ri. Por edhe ky objektiv është i brishtë, pasi nuk mbështetet në një marrëveshje të formalizuar, por në një ekuilibër të përkohshëm interesash dhe frikash.

Në këtë kontekst, deklaratat e Sekretarit amerikan të Shtetit Marco Rubio se “orët dhe ditët në vijim do të tregojnë drejtimin e situatës” reflektojnë pasigurinë reale të momentit. Nuk ka një garanci se procesi diplomatik do të prodhojë rezultat, por as një shenjë të qartë se palët kanë vendosur të rikthehen në luftë të plotë.

Në përfundim, marrëdhëniet SHBA–Iran ndodhen në një pikë kritike ku stabiliteti është vetëm relativ dhe i përkohshëm. Nuk ka paqe të konsoliduar, sepse mosbesimi strategjik mbetet i thellë dhe mosmarrëveshjet thelbësore nuk janë zgjidhur. Por nuk ka as luftë të hapur, sepse kostot e saj janë të larta dhe të dyja palët, pavarësisht retorikës, po tregohen të kujdesshme në veprimet ushtarake.

Prandaj, situata aktuale mund të përkufizohet më saktë si një “armëpushim i tensionuar dhe i paqëndrueshëm”, ku diplomacia dhe përplasja ushtarake bashkëjetojnë në një ekuilibër të brishtë. E ardhmja e këtij raporti nuk varet vetëm nga vendimet politike në Uashington dhe Teheran, por edhe nga incidentet në terren, nga presioni i aleatëve dhe nga zhvillimet e paparashikueshme në një rajon që mbetet një nga më të ndjeshmit në botë./BBC