Një shekull reflektim: Zavalani dhe sfidat e Shqipërisë së sotme

Ben Andoni rikthehet te një shkrim i vitit 1934 të Tajar Zavalanit, botuar në revistën Illyria, për të nxjerrë në pah vazhdimësinë e disa problematikave shoqërore dhe politike në Shqipëri. Zavalani, autori i asaj shkrimi kur ishte rreth 30 vjeç, është figura historike me dritë-hijet e tij; i dënuar nga regjimet e mëvonshme dhe i vendosur jashtë vendit, ai vdiq në Mbretërinë e Bashkuar në vitin 1966. Reflektimi i Andonit bashkon këto kujtime historike me shqetësimet e kohës sonë.

Sipas javanews, autorët e sotëm shohin se Shqipëria ka përparuar në infrastrukturë dhe pamje urbane — Tirana e re ndihet si metropol me ndërtesa të larta, rrugë të rregulluara dhe prani të dukshme të brendeve ndërkombëtare — por përparimi material nuk fshin probleme thelbësore sociale dhe kulturore. Andoni nënvizon se ndryshimi i dukshëm fizik shoqërohet me dobësi në institucionet publike, me një model ekonomik të orientuar drejt betonit dhe turizmit të lirë dhe me një klimë politike të tensionuar.

Në planin politik, artikulli vë në pah krizën e brendshme të Partisë Demokratike: mungesa e zgjedhjeve të brendshme, akuzat e përsëritura ndaj qeverisë dhe një apati që rrjedh nga degradimi i udhëheqjes. Figura qendrore e së djathtës pas viteve ’90 përmendet si e komprometuar në mënyrë që po dobëson formacionin politik dhe po pengon transformimin e brendshëm që kërkohet për të ofruar alternativa të besueshme për publiku.

Problemet sociale që përshkruhen janë të lidhura me kulturën e indiferencës dhe mungesën e përgjegjësisë: raste të dhunës e aksidentesh, si ngjarja e fundit në Durrës ku u humbën dy jetë fëmijësh, tregojnë për një shoqëri që nuk arrin të reformojë sjelljet e rrezikshme apo të krijojë mekanizma të efektshëm parandalues. Autorët denoncojnë gjithashtu tolerancën institucionale ndaj abuzimeve, pasojat e burokracisë dhe një moral publik të deformuar nga dëshira për dukje dhe pasuri materiale.

Andoni rikujton thirrjen e Zavalanit për vetëpërgjegjësim: intelektualët dhe udhëheqësit duhet të tregojnë guxim për të vepruar dhe për të drejtuar me shembull, duke mos u fshehur pas frazës së përbuzshme «nuk bëhet punë me këtë popull». Mesazhi është i qartë — kritika pa veprim dhe racionalizimi i fajit te të tjerët nuk çojnë askund; kërkohet një kontribut i përgjegjshëm, i qëndrueshëm dhe i sakrificës kolektive për të modernizuar vendin.

Në përfundim, pyetja që ngrihet nga ky reflektim historik mbetet e njëjtë: a është shoqëria shqiptare e gatshme të pranojë sakrificat dhe ndryshimet që kërkon modernizimi? Raporton javanews se pa një paketë ndryshimesh institucionale dhe morale, mësimet e të kaluarës rrezikojnë të mbeten vetëm kujtime të trishtueshme, ndërsa gjeneratat e ardhshme do të përballen sërish me të njëjtat sfida.