Çfarë dihet për arkivat që Kosova po i kërkon Serbisë të hapë?

Gërmimet aktuale në veri të Kosovës , ku dyshohet për një varr masiv, kanë intensifikuar thirrjet që Serbia të hapë arkivat e saj shtetërore dhe ushtarake që lidhen me luftën e viteve 1998-1999.

Për familjet e afërsisht 1,600 personave që ende listohen si të zhdukur nga ajo luftë, qasja e plotë në këto të dhëna mund të jetë një nga burimet më të rëndësishme për të hedhur dritë mbi fatin e të dashurve të tyre.

Edhe pse çështja e zhdukjeve me forcë konsiderohet kryesisht humanitare, Serbia deri më tani nuk ka ofruar qasje të plotë në dokumentet e institucioneve që vepruan gjatë luftës në Kosovë, pavarësisht detyrimeve për të bashkëpunuar dhe shkëmbyer të dhëna.

Ekspertët në dokumentimin e krimeve të luftës dhe personave të zhdukur i thonë Radios Evropa e Lirë (RFE) se qasja e plotë në arkiva mund të ndihmojë në hedhjen dritë mbi vendndodhjet e varreve, zinxhirin e përgjegjësisë dhe fatin e njerëzve që ende nuk janë gjetur.

Cilat institucione në Serbi ruajnë të dhëna kyçe?

Institucionet kryesore që besohet se zotërojnë të dhënat më të rëndësishme janë arkivat shtetërore, si dhe institucionet kryesore të Ushtrisë Serbe dhe Ministrisë së Punëve të Brendshme Serbe (MUP), thotë presidentja e Komitetit të Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Serbi, Sonja Biserko.

“Arkivat ushtarake dhe strukturat policore mbajnë raporte lufte, të dhëna mbi operacionet e njësive dhe të dhëna të zhvendosjeve, të cilat mund të ndihmojnë në identifikimin e varreve masive dytësore ose rasteve të personave të zhdukur në zonat ku u zhvilluan luftime”, i thotë Biserko Radios Evropa e Lirë.

Ai shton se arkivat e shërbimeve të sigurisë shtetërore përmbajnë raporte të inteligjencës nga operacionet në Kosovë, të cilat përshkruajnë ndalimet dhe koordinimin midis MUP-it dhe ushtrisë.

Bekim Bljakaj (Blakaj) nga Qendra për të Drejtën Humanitare në Kosovë i thotë Radios Evropa e Lirë se, ndonëse Ministria e Brendshme dhe ushtria kanë të dhëna kyçe, do të ishte e dobishme të hapeshin edhe arkivat e institucioneve të tjera.

Si shembull, ai citon arkivat e atyre që ishin përgjegjës për transportimin dhe varrimin e trupave, “si kompanitë e shërbimeve dhe organizata të ngjashme”.

Sa do të ndihmonte hapja e arkivave?

Ekspertët besojnë se qasja e plotë në arkivat shtetërore dhe ushtarake të Serbisë nuk do të thotë domosdoshmërisht hedhje dritë mbi fatin e të gjithë personave që ende listohen si të zhdukur nga lufta e fundit në Kosovë.

“Shumë ekzekutime në terren, të cilat nuk u dokumentuan, nuk u shoqëruan me dokumentacion zyrtar”, thotë Biserko.

Biserko thekson se gjatë dhe pas konfliktit në Kosovë, strukturat shtetërore serbe ishin të përfshira në transferimin sistematik të trupave të shqiptarëve të vrarë të Kosovës nga Kosova në varre masive në Serbi, “në një përpjekje të dukshme për të fshehur provat e krimeve”.

“Kjo tregon se ka pasur një përpjekje të organizuar për të mbuluar gjurmët e këtyre krimeve. Nëse ka dokumentacion shtesë që mund të ndihmojë në zbardhjen e fatit të personave të zhdukur, kjo mund të përcaktohet vetëm përmes aksesit të plotë dhe të pakufizuar në arkivat përkatëse”, thotë ajo.

Bljakaj beson se hapja e të gjitha arkivave dhe dosjeve mund ta ulë ndjeshëm numrin e personave të zhdukur, duke deklaruar se “një përqindje e madhe e personave të zhdukur do të identifikohej”.

Pse Serbia nuk lejon qasje të plotë në arkivat e saj?

Ka disa arsye pse Serbia nuk lejon akses të plotë në arkivat e saj, por kryesorja është se hapja e tyre do të “tregonte drejtpërdrejt përgjegjësinë e ushtrisë dhe shërbimeve sekrete që vepronin në Kosovë para konfliktit, në fakt që nga vitet 1990”, thekson Biserko.

Edhe 27 vjet pas luftës, në të cilën u vranë 12,230 njerëz, qindra mijëra u dëbuan dhe Kosova u shkatërrua, Serbia nuk e pranon përgjegjësinë dhe vazhdon të bëjë pak për të zgjidhur çështjet e luftës, përfshirë çështjen e zhdukjeve me forcë.

Kosova tani po kërkon konkretisht hapjen e arkivave të Brigadës së 37-të të Motorizuar të Ushtrisë Jugosllave, të cilat u shpallën sekrete për një periudhë 30-vjeçare me një vendim të Ministrisë së Mbrojtjes së Serbisë në vitin 2014.

Qendra për të Drejtën Humanitare nga Beogradi kërkoi qasje në arkivat e brigadës po atë vit dhe në vitin 2015 paditi Ministrin e atëhershëm të Mbrojtjes, Bratislav Gašić, për një vendim që e konsideroi të paligjshëm.

Bljakaj deklaron se dokumentet lidhen me aktivitetet e Brigadës së 37-të në Kosovë gjatë vitit 1999, duke përfshirë vrasjet e civilëve shqiptarë dhe transferimin e fshehjen e trupave të tyre në një varr masiv në Rudnicë të Serbisë.

Brigada atëherë komandohej nga Ljubisha Diković, më vonë Shefi i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Serbe.

Disa vite më parë, Kosova dhe Serbia ranë dakord për një Deklaratë të Përbashkët mbi Personat e Zhdukur në kuadër të Dialogut të Brukselit, duke u zotuar për qasje të plotë në informacion të besueshëm, përfshirë të dhëna konfidenciale, me qëllim përcaktimin e fatit të të zhdukurve.Në fillim të vitit 2026, të dy vendet mbajtën takimin e parë të Komisionit të Përbashkët për Personat e Zhdukur nga Lufta e Kosovës, por ai nuk dha rezultate.

Sipas Bljakaj, Serbia ka paraqitur një numër të konsiderueshëm dokumentesh rreth ngjarjeve nga lufta në Kosovë në Gjykatën Ndërkombëtare Penale për ish-Jugosllavinë.

Megjithatë, kjo nuk mjaftoi për të hedhur dritë mbi fatin e 1,577 personave që ende listohen si të zhdukur nga ajo luftë.