Vullkani në Antarktidë që shpërndan kristale ari, fenomeni i pazakontë i Malit Erebus

Mali Erebus është vullkani më jugor aktiv në Tokë, i vendosur në Ishullin Ross në Detin Ross, rreth 1,350 kilometra nga Poli Jugor Gjeografik. Ai është gjithashtu i njohur për praninë e një liqeni të përhershëm lave, një fenomen i rrallë në planet.

Ajo që e bën Erebusin unik dhe të pazakontë është se ai lëshon në atmosferë kristale mikroskopike ari të pastër elementar, një dukuri që nuk është identifikuar në asnjë vullkan tjetër në botë.

Zbulimi u raportua për herë të parë në një studim të vitit 1991 të publikuar në revistën Geophysical Research Letters. Sipas këtij studimi, vullkani lëshon rreth 80 gramë pluhur ari mikroskopik çdo ditë, me grimca që mund të transportohen nga erërat deri në 1,000 kilometra larg, dhe potencialisht edhe më tej.

Një ekip kërkimor i udhëhequr nga gjeokimistja Kimberly Meeker nga Instituti i Mineralogjisë dhe Teknologjisë i New Mexico-s analizoi malin Erebus duke mbledhur mostra nga dëbora përreth kraterit, nga gazrat që dalin mbi liqenin e lavës dhe nga atmosfera e Antarktidës deri në 1,000 kilometra distancë.

Sipas rezultateve të publikuara në Geophysical Research Letters, të gjitha mostrat përmbanin grimca të vogla ari të pastër. Analizat me mikroskop elektronik treguan se këto nuk ishin grimca të parregullta, por kristale poliedrike me forma gjeometrike të rregullta dhe pothuajse perfekte. Disa prej tyre arrinin deri në 60 mikrometra në diametër.

Studimi e krahasoi Erebusin edhe me vullkane të tjera. Sipas vlerësimeve të kohës, Kilauea mund të lëshojë mes 500 dhe 800 gramë ar në ditë, ndërsa Etna deri në 2.4 kilogramë në ditë. Megjithatë, Erebus mbetet i veçantë sepse prodhon grimca kristalore të arit elementar.

Shkencëtarët ende nuk kanë një shpjegim përfundimtar se si formohen këto kristale ari në malin Erebus. Pyetja kryesore mbetet mënyra se si ari ndahet nga përbërjet që e transportojnë në sistemin vullkanik.

Një nga modelet e propozuara sugjeron se ari ndahet nga lava përmes përbërjeve të paqëndrueshme me klor. Kur këto gazra ftohen, ari kristalizohet dhe më pas shpërndahet në ajër, përpara se të depozitohet në akullin e Antarktidës. Megjithatë, ky shpjegim ka një problem: përqendrimi i arit në gazrat vullkanikë është shumë i ulët për të formuar kristale kaq të zhvilluara.

Sipas ScienceAlert, vullkanologu Philip Kyle, pjesë e ekipit kërkimor nga Instituti i Mineralogjisë dhe Teknologjisë i New Mexico-s, ka propozuar një tjetër hipotezë. Sipas saj, ari mund të formohet gradualisht në sipërfaqen e liqenit të lavës dhe më pas të ngrihet në ajër nga gazrat vullkanikë.

Më shumë se tre dekada pas zbulimit fillestar, fenomeni mbetet ende i pashpjeguar plotësisht. Studiuesit theksojnë se kombinimi i kimisë, temperaturave ekstreme, kushteve gjeologjike dhe faktorëve të tjerë unikë të Antarktidës mund të jetë arsyeja pse mali Erebus është i vetmi vullkan i njohur që prodhon dhe shpërndan kristale ari në këtë formë të rrallë.