Albin Kurti dhe Gjingjiqi i tij

Nga Baton Haxhiu

Kur pashë lajmin se në hyrje të Mitrovicës ishte vendosur emri i Zoran Gjingjiqit, mendja m’u kthye menjëherë një çerek shekulli pas.

Jo te Mitrovica, por te Haga.

Në ato vite nuk u gjenda rastësisht pranë Tribunalit si dëshmitar kundër Millosheviçit. Por, natyrisht, kemi nënshkruar një kontratë konfidencialiteti dhe duhet të kem kujdes çka flas në publik.

Pas arrestimit të Sllobodan Millosheviçit, Karla Del Ponte kishte vënë në lëvizje një ushtri hetuesish dhe prokurorësh. Aktakuza duhej forcuar. Duhej mbushur me dëshmi. Duhej ndërtuar jo vetëm dosja juridike, por edhe rrëfimi politik i një regjimi që kishte dominuar Ballkanin për më shumë se një dekadë.

Një prokuror britanik kishte ardhur në Kosovë me një ide të qartë. Dëshmitari i parë kundër Millosheviçit duhej të ishte Ibrahim Rugova.

Tribunali kërkonte një dëshmi politike. Kërkonte njeriun që mishëronte rezistencën politike të shqiptarëve të Kosovës dhe që mund ta shpjegonte para Gjykatës historinë e një populli të tërë.

Por Rugova refuzoi të dëshmonte!

Për shumë vite nuk kam folur për arsyet e atij refuzimi dhe as sot nuk dua t’i tregoj të gjitha. Ato i përkasin një historie shumë më të madhe, shumë me dhimbje dhe me shije të keqe, që një ditë do të shkruhet në një libër.

Mjafton të them se refuzimi nuk kishte të bënte me mungesën e vullnetit për të dëshmuar kundër Millosheviçit.

Ai lidhej me një nga episodet më të ndërlikuara të luftës së Kosovës.

Me ditët kur Ibrahim Rugova, para se të largohej për në Itali, kishte kaluar dy net në rezidencën e Sllobodan Millosheviçit. Me ndërmjetësimet që pasuan. Me përfshirjen e San Egidios. Me rrugën që çoi familjen e tij nga Kosova në Beograd dhe prej andej drejt azilit në Itali, në kohën kur Serbia bombardohej nga NATO dhe kur shqiptarët dëboheshin masivisht nga Kosova.

Kjo është një histori që meriton të rrëfehet e plotë dhe me qetësi, jo në këtë shkrim.

Por mjafton të thuhet se, kur më vonë u paraqit para Tribunalit të Hagës, kërkesa e vetme e Ibrahim Rugovës ishte që të mos detyrohej ta shikonte në sy Sllobodan Millosheviçin gjatë dëshmisë së tij.

Kushdo që e kupton peshën e asaj kërkese, e kupton edhe peshën e refuzimit të tij për të qenë dëshmitari i parë i procesit.

Prandaj ai refuzoi.

Pas Rugovës, radha i erdhi Adnan Merovcit.

Edhe ai refuzoi. Ai me të drejtë nuk pranonte të dilte para presidentit të tij.

Dhe papritur Tribunali u gjend pa dëshmitarin që kishte menduar ta vendoste në qendër të procesit.

Në atë moment ekipi i prokurorëve kërkoi mendime, këshilla dhe emra dhe shpjegime nga unë.

Kështu filloi marrëdhënia ime me Hagën.

Më kërkuan të sugjeroja njerëz që mund ta ndihmonin procesin. Unë propozova disa emra që pastaj u bënë pjese e dëshmisë kundër Millosheviçit. Mes tyre Mahmut Bakallin. Mes tyre edhe veten time. Në atë kohë nuk kisha menduar kurrë se do të bëhesha pjesë e atij procesi. Aq më pak se do të kaloja orë të tëra në biseda me prokurorë, hetues dhe diplomatë që po përpiqeshin të kuptonin jo vetëm krimet e regjimit të Millosheviçit, por edhe mënyrën se si po rindërtohej Ballkani pas tij.

Pikërisht në ato korridore dëgjova për herë të parë emrin e Zoran Gjingjiqit të lidhur me një problem që dukej më i madh se vetë dorëzimi i Millosheviçit.

Një diplomat britanik, me të cilin kisha biseda të gjata në ato vite, më shpjegonte se problemi i madh i Serbisë së re nuk ishte dorëzimi i Millosheviçit. Problemi ishte çfarë ndodhte një ditë pas dorëzimit të tij.

Gjingjiqi kishte marrë përsipër barrën më të rëndë politike që kishte njohur Serbia pas Luftës së Dytë Botërore. Ai po e dërgonte në Hagë njeriun që për një dekadë kishte dominuar jetën politike serbe dhe që për miliona serbë vazhdonte të ishte simbol i shtetit. Por Serbia nuk mund të pranonte lehtë që vetëm ajo të mbante peshën morale dhe politike të luftërave jugosllave.

Në ato biseda dëgjoja vazhdimisht të njëjtën logjikë. Serbia e re duhej të mbijetonte politikisht. Gjingjiqi duhej të mbijetonte politikisht. Dhe për këtë arsye drejtësia ndërkombëtare duhej të krijonte bindjen se po shikonte të gjitha palët.

Në atë kohë Karla Del Ponte ishte figura më e fuqishme e drejtësisë ndërkombëtare në Ballkan. Ajo kërkonte Millosheviçin, por kërkonte edhe diçka tjetër. Kërkonte të demonstronte se Tribunali nuk kishte vetëm një adresë.

Pak nga pak filluan të shfaqeshin dosjet kundër figurave të UÇK-së. Nuk bëhej fjalë vetëm për Zonën e Llapit. Në radarët e hetimeve ndodheshin praktikisht të gjitha zonat operative të UÇK-së. Drenica, Dukagjini, Llapi, Shala, Nerodimja dhe Pashtriku. Për herë të parë pas luftës, e gjithë struktura e komandimit të UÇK-së po trajtohej si objekt i një procesi të madh juridik dhe politik.

Në Kosovë kjo shihej si përpjekje për të krijuar një barazi artificiale mes agresorit dhe atij që kishte luftuar kundër agresionit. Në qarqet diplomatike flitej për nevojën e krijimit të një ekuilibri që do ta bënte të pranueshme për Serbinë dorëzimin e Millosheviçit.

Në ato vite dëgjova edhe një detaj tjetër që gjithmonë më ka mbetur në mendje. Në mesin e përpjekjeve për ta paraqitur Serbinë si një vend që po largohej nga epoka e Millosheviçit, emri i Albin Kurtit filloi të shfaqej shpesh në bisedat e diplomatëve dhe organizatave ndërkombëtare të të drejtave të njeriut.

Kurti ishte ende simboli më i njohur politik i shqiptarit të burgosur nga regjimi serb. Mbajtja e tij në burg pas rrëzimit të Millosheviçit nuk përputhej me imazhin që qeveria e re serbe po përpiqej të ndërtonte për veten.

Në ato rrëfime përmendej shpesh se qeveria e re e Gjingjiqit kishte hyrë në komunikime me organizata ndërkombëtare, me Kryqin e Kuq Ndërkombëtar dhe me grupe të njohura të të drejtave të njeriut që kërkonin lirimin e të burgosurve politikë shqiptarë, në veçanti , Albin Kurtin dhe Flora Brovinën.

Vendimi formal do të nënshkruhej më vonë nga Koshtunica, por në perceptimin e shumë njerëzve që ndiqnin nga afër zhvillimet e asaj kohe, nxitja politike kishte ardhur nga qeveria e re që po përpiqej të dëshmonte se Serbia po ndryshonte.

Kjo e bën historinë edhe më interesante. Sepse njëzet e pesë vjet më vonë, në hyrje të Mitrovicës, Albin Kurti po nderon me një emër rruge një figurë që në mënyrë të drejtpërdrejtë ose të tërthortë lidhet jo vetëm me kapitullin më të ndërlikuar të Hagës dhe të figurave të luftës, por edhe me periudhën kur vetë ai po dilte nga burgjet serbe dhe po hynte në jetën politike të Kosovës.

Në atë periudhë emri i Hashim Thaçit shfaqej pothuajse në çdo diskutim. Për shumë njerëz ai ishte figura më e natyrshme për të drejtuar qeverinë e Kosovës. Por me ardhjen e Michael Steiner në krye të UNMIK-ut u ndërtua një ekuilibër tjetër. Steiner e kuptonte se një përplasje frontale me figurën më të madhe politike të dalë nga lufta mund të prodhonte destabilizim.

Bajram Rexhepi u bë kryeministër, ndërsa Hashim Thaçi mbeti jashtë qeverisë. Ishte një kompromis që ruante stabilitetin e momentit dhe shmangte një krizë që askush nuk donte ta hapte.

Megjithatë, për mua që dëgjoja ato rrëfime dhe ndiqja nga afër zhvillimet, historia nuk mbaroi aty.

Vitet kalonin dhe herë pas here më kujtoheshin ato biseda në korridoret e Hagës. Më kujtohej ideja se procesi nuk kishte të bënte me një rast apo me një emër, por me një rikonfigurim të tërë të elitës së dalë nga lufta.

Kur më vonë bashkësia ndërkombëtare lejoi krijimin e koalicionit mes LDK-së dhe AAK-së në 2004-ën, dhe pak muaj më pas një kryeministër në detyrë si Ramush Haradinaj u nis drejt Hagës, unë e pata përsëri atë ndjesi të vjetër. Ndjesinë se po shihja vazhdimin e një historie që kishte nisur shumë vite më parë.

Nuk kam prova për një marrëveshje të shkruar në mes të Gjingjiqit dhe Karla del Pontes. Nuk kam parë asnjë dokument që do ta vërtetonte. Por kam dëgjuar mjaftueshëm rrëfime nga njerëz që ndodheshin pranë atyre proceseve për të kuptuar se politika ndërkombëtare nuk lëviz gjithmonë sipas kalendarit që shohim në televizion. Dhe sot kam bindjen se ajo marreveshje ka qenë e dakordësuar.

Dhe pikërisht për këtë arsye emri i Zoran Gjingjiqit në Mitrovicë më duket shumë më interesant se sa vetë rruga.

Sepse Gjingjiqi nuk ishte thjesht reformatori serb që dorëzoi Millosheviçin. Ai ishte edhe politikani që në vitet e fundit të jetës kishte filluar të fliste hapur për zgjidhje territoriale për Kosovën. Në intervistat e tij për Zërin e Amerikës në gjuhën serbe ai kishte artikuluar idenë e kthimit të Veriut në Serbi dhe bashkimit të pjesës tjetër me Shqipërinë, pa prekur Preshevën, Bujanocin dhe Medvegjën. Kishte ndërtuar marrëdhënie të afërta me Ilir Metën dhe një pajtueshmëri për shumë gjëra. Kurse Gjingjiq po përpiqej të projektonte një strategji të re serbe për rajonin.

Pastaj erdhi plumbi.

Një snajperist i lidhur me strukturat e errëta që kishin mbijetuar pas Millosheviçit i dha fund jetës së tij dhe bashkë me të edhe një projekti që Serbia nuk arriti ta përfundonte kurrë.

Pikërisht këtu historia bëhet më interesante sesa vetë tabela e rrugës.

Sepse rruga e Gjingjiqit në Mitrovicë nuk flet aq shumë për Gjingjiqin, sa flet për Albin Kurtin.

Në pamje të parë duket sikur lidhja mes tyre është e thjeshtë. Të dy kanë qenë viktima të regjimit të Millosheviçit. Njëri kaloi vite në burgjet serbe. Tjetri u vra nga njerëzit që kishin lindur nga aparati i Millosheviçit.

Por lidhja e tyre më e fortë nuk gjendet aty.

Ajo gjendet te raporti që të dy kanë pasur me figurat e dala nga lufta.

Që nga momenti kur u kthye nga burgu, Albin Kurti ndërtoi një rrëfim politik që nuk kishte në qendër Serbinë, por elitën politike të dalë nga lufta. Për më shumë se dy dekada, boshti kryesor i projektit të Vetëvendosjes nuk ishte përballja me Beogradin. Ishte përballja me komandantët.

Ata u shndërruan në shpjegimin e madh për korrupsionin, për kapjen e shtetit, për zhgënjimin e pasluftës dhe për dështimet e Kosovës.

Në këtë kuptim ekziston një vijë e padukshme që lidh Gjingjiqin e viteve 2001 dhe 2002 me Kurtin e dy dekadave të fundit. Jo sepse mendonin njësoj për Kosovën dhe jo sepse kishin të njëjtin projekt kombëtar, por sepse të dy, secili në mënyrën e vet, e panë figurën e komandantit si pengesë për projektin e tyre politik.

Prandaj emri i Zoran Gjingjiqit në hyrje të Mitrovicës nuk duket si zgjedhje rastësore.

Ai bashkon në një figurë disa prej historive që kanë përcaktuar jetën politike të Albin Kurtit. Historinë e të burgosurit politik që doli nga qelitë e Serbisë së pas Millosheviqit. Historinë e përplasjes së gjatë me elitën e dalë nga lufta. Historinë e Hagës, që për një brez të tërë shqiptarësh mbeti plagë e hapur politike. Dhe historinë e një kryeministri serb që kërkoi ta reformonte Serbinë pa hequr dorë nga ambicia për të mbrojtur interesin e saj kombëtar në Kosovë.

Për këtë arsye, tabela në hyrje të Mitrovicës nuk flet vetëm për Gjingjiqin. Ajo flet për mënyrën se si Albin Kurti e lexon historinë e Kosovës. Dhe ndoshta, pa e pasur këtë qëllim, zbulon më shumë për rrugën politike të vetë Kurtit sesa për njeriun emrin e të cilit mban.