As “biletë hyrjeje”, as “përgëzime” – Kontrata e re e Evropës me Shqipërinë

Nga Baton Haxhiu

26 maji do të mbetet si një nga ato data që politika shqiptare do ta shesë si triumf historik, ndërsa diplomacia evropiane po mundohet me kujdes t’ia shpjegojë Tiranës se bëhet fjalë për diçka krejt tjetër. Jo për fundin e një rruge, por për hyrjen në pjesën më të vështirë të saj.

Dy deklaratat më të rëndësishme pas Konferencës Ndërqeveritare BE–Shqipëri nuk erdhën nga vendet që zakonisht përdorin gjuhë entuziaste për zgjerimin, si Italia apo Franca, të cilat vazhdojnë ta mbështesin fort procesin shqiptar për arsye strategjike dhe gjeopolitike. Ato erdhën nga Gjermania dhe Holanda, dy shtete që tradicionalisht lexojnë zgjerimin përmes filtrit të sundimit të ligjit dhe funksionimit real të institucioneve.

Dhe gjuha e tyre ishte e ftohtë, e kushtëzuar dhe pothuaj kirurgjikale.

Burime diplomatike evropiane pranë diskutimeve të 26 majit i thanë Albanian Post se formulimet e përdorura nga Berlini dhe Haga nuk duhen lexuar si “përgëzime”, por si sinjali i parë i fazës së re të mbikëqyrjes politike dhe juridike ndaj Shqipërisë.

Në të dy deklaratat përsëritet i njëjti mesazh: Shqipëria ka kaluar “interim benchmarks” për Cluster 1 “Fundamentals”, por kjo nuk konsiderohet fitore finale. Përkundrazi. Kjo shihet si “starting point”, pikënisja e një faze ku tani BE do të kërkojë “implementation in practice”, pra zbatim real në praktikë, “solid track records”, gjurmë të provueshme rezultatesh, dhe “lasting results”, rezultate të qëndrueshme. Në diplomacinë evropiane këto formula nuk janë dekor gjuhësor. Janë paralajmërime procedurale.

Deklarata holandeze ishte ndoshta më juridikja dhe më e qarta. Ambasadori Reinout Vos e përshkroi miratimin e IBAR-it jo si medalje politike për Tiranën, por si “clear expectation”, pritshmëri të qartë për vazhdimin e reformave, forcimin e institucioneve dhe zbatimin konsistent të tyre. Më pas vjen fjalia që në qarqet diplomatike evropiane lexohet si thelbi i dokumentit: respekti për pavarësinë e gjyqësorit dhe lufta kundër korrupsionit, përfshirë rastet e niveleve të larta, janë “non-negotiable prerequisites”, kushte të panegociueshme për avancimin e Shqipërisë në BE.

Në praktikë kjo do të thotë se çështje si SPAK, hetimet ndaj zyrtarëve të lartë, sjellja e parlamentit ndaj kërkesave për imunitet apo raporti i pushtetit me gjyqësorin nuk konsiderohen më tema të brendshme politike shqiptare. Ato janë bërë pjesë formale e dosjes negociuese evropiane.

Gjermania përdori pothuaj të njëjtin mesazh, por me një ton më politik dhe më mbikëqyrës. Në deklarimin gjerman përsëritet ideja e “resolute implementation in practice”, zbatim i vendosur në praktikë, dhe paralajmërimi se Berlini do të “follow developments very closely”, do t’i ndjekë zhvillimet shumë nga afër. Në gjuhën diplomatike gjermane kjo është shumë më tepër sesa formulë rutinë.

Burime diplomatike pranë vendeve anëtare i thanë Albanian Post se Berlini dhe Haga po tentojnë të shmangin atë që në BE konsiderohet “fenomeni i Ballkanit”, ku progresi matet me miratim ligjesh, ndërsa institucionet vazhdojnë të funksionojnë sipas kulturës së vjetër politike. Pikërisht për këtë arsye, në dokumentet evropiane të 26 majit, termat kyç nuk janë “negotiations”, negociata, por “rule of law”, sundimi i ligjit, “judicial independence”, pavarësia e gjyqësorit, “high-level corruption”, korrupsioni në nivele të larta, dhe “lifting of immunity according to Venice Commission standards”, vendimmarrja për heqjen e imunitetit sipas standardeve të Komisionit të Venecias.

Në thelb, Evropa po i thotë Tiranës diçka shumë të thjeshtë: faza romantike e integrimit ka mbaruar. Tani fillon testi i shtetit.

Dhe ky test nuk do të matet me konferenca, retorikë apo patriotizëm evropian në Tiranë. Do të matet me mënyrën si pushteti sillet me drejtësinë, si funksionon Parlamenti, si trajtohen institucionet kushtetuese dhe nëse korrupsioni në nivele të larta prek realisht elitën politike dhe ekonomike.

Një detaj me rëndësi në të dy deklaratat është referenca ndaj “Common Position”, pozicionit të përbashkët të BE-së, dokumentit formal mbi të cilin ndërtohet faza e re negociuese. Në këtë dokument, të siguruar nga Albanian Post, BE e thotë qartë se Shqipëria mund të nisë mbylljen e kapitujve vetëm pasi të përmbushë “closing benchmarks”, benchmark-et e mbylljes, dhe vetëm pasi vendet anëtare të bien dakord se rezultatet janë reale dhe të verifikueshme.

Pra, 26 maji nuk ishte mbyllje negociatash. Ishte hyrje në provimin më të vështirë të tyre.

Në qarqet evropiane ekziston bindja se Shqipëria ka bërë progres të rëndësishëm procedural dhe teknik. Për këtë arsye Franca dhe Italia mbështesin fuqishëm avancimin e negociatave, duke e parë integrimin shqiptar edhe si pjesë të stabilitetit strategjik të rajonit dhe të arkitekturës së re evropiane të sigurisë. Por Gjermania dhe Holanda po kujdesen që ky progres procedural të mos përkthehet automatikisht në lehtësim politik.

Dhe kjo është arsyeja pse gjuha e tyre tingëllon pothuaj si kontratë juridike.

Në Bruksel askush nuk po i thotë Shqipërisë “ndal”, por po i thonë diçka tjetër, se nga sot, çdo krizë politike, çdo sulm ndaj drejtësisë, çdo tension mbi SPAK-un, çdo votim parlamentar për imunitetin, çdo raport zgjedhor dhe çdo sjellje e pushtetit ndaj institucioneve do të lexohet si pjesë e dosjes evropiane të Shqipërisë.

Kjo është arsyeja pse 26 maji ka rëndësi historike, sepse Shqipëria fitoi Evropën, por edhe për faktin se Evropa vendosi t’i kërkojë Shqipërisë të provojë se është gati për të.