Plaga, Flamingot dhe Aristoteli

Nga Ben Andoni

Informaliteti dhe sfida e ligjit është ajo që e mban prej shumë vitesh peng vendin tonë, por sidomos pas viteve ’90. Krejt ndryshe nga vendet e tjera simotra të sistemit komunist, ne devijuam në një udhë nga e cila sot po kundrojmë me hidhërim të gjitha dobësitë, por më shumë se kaq mënyrën sesi dimë ta bëjmë shtetin tonë. Mes tyre, plaga e informalitetit është më e dhimbshme dhe më malinjë e të gjithë periudhës së post socializmit. Ajo nuk zë asnjëherë kore dhe ne duhet thjesht ta lëpijmë, si ato kafshët  e plagosura për ta qetësuar, sepse nuk bëjmë dot më shumë për ta mbyllur. Ndaj në morinë e lajmeve që lidhen me pronësinë dhe keqpërdorimin e saj, lajmet që kalojnë pa asnjë vëmendje janë ato që lidhen me kadastrën dhe pronat sepse çdokush e di që aty është një xhungël, ku mund të humbasësh edhe me GPS-in më të sofistikuar. Sot, ajo që lidhet me pronat, konsiderohet jo thjesht e vetëm si një nga problemet më të mëdha ligjore, nga ku rrjedhin shumë syresh, por edhe më i turbullti për shkak të mënyrës së inkurajimit të lëvizjes së shumë njerëzve pa asnjë plan; si u bë zaptimi i tokave dhe marrja e ndërtesave përgjatë të gjithë shekullit të 20-të dhe pas tij. Në fakt, as qeveritë para dhe pas Monarkisë së Zogut, nuk e përballën dot lukuninë e mashtrimeve të burokratëve të asaj kohe dhe shpërdorimin e ligjeve të pronësisë dhe titujt e trashëguar me ose pa të drejtë qysh nga Perandoria Osmane. Komunistët pas Luftës së Dytë  Botërore e çuan edhe më tej katrahurën me konfiskimet e të gjithë tokave, shtëpive dhe madje edhe biznesit privat, shtetëzuar nga shteti (pak vite më vonë). Më të njëjtën ngutje, në kapërcyell të viteve ’90, Ligji i asaj kohe parashtroi se: “pronarët duhet të marrin pronën e tyre”, por ndërkohë që identifikoheshin pronat, “të shpejtët” (Lexo: marifetçinjtë) dhe “të fortët” (Lexo: zhvatësit) filluan batërdinë. Konfigurimi i atyre kohëve do ishte i çuditshëm: pak pronarë origjinalë (shumë vdiqën duke e kërkuar); të tjerë që përfituan nga shteti dhe ata që e morën në forma të ndryshme, duke i kërkuar llogari në dyert e gjykatave njëri-tjetrit. Nguti i të ardhurve kuturu mësyu tokën “e lirë”, ku u ndërtuan ngado shtëpi pa leje (një pamje areale të ndihmon ta kuptosh kur fluturon për të ardhur ose ikur nga Shqipëria) dhe lapërdhia e Komisioneve të Kthimit të Pronave me manovrat e këqija, shtuar me cinizmin e zyrtarëve vendorë që dhanë dokumente pronësie shpejt për të kapur mbështetje, e majisi deri në absurditet shqetësimin. Tashmë për të njëjtën pronë mëtonin pronarët e letrave të vërteta që ishin qysh para Luftës së Dytë dhe atyre “ligjorë”, pajisur tashmë me dokumentet shtetërore të autoriteteve “demokratike”. E jo vetëm se për shumë kohë, Shqipëria nuk arriti dot ta bëjë një regjistër të plotë dixhital të pronave, por edhe për faktin se në shumë vende nuk bëje dot matje apo nuk afroheshe prej zaptuesve të fortë, pati raste që trualli ose ndërtesat iu shit disa personave të ndryshëm. Mijëra të vdekurit që e kaluan prej kohësh listën fatkeqe të të vdekurve nga komunizmi janë dëshmitarë të pagojë kurse pasojat e kësaj batërdie mbushin tashmë raportet e BE-së dhe premtimet e reformimit nga Rama & Co.

Plagën e majisin çështjet gjyqësore për zgjidhjen e pronave që zgjasin rëndom deri në 10-15 vjet, ku shumë që prisnin verdiktet kanë vdekur, pa e parë mundësinë e rikthimit në pronës, e të tjerë mëtojnë të njëjtin fat me predispozitën që shikojnë në gjyqet tona, shkaktare të vuajtjeve. Ndërkohë që “të fortët” dhe sidomos ata që janë lidhur me të dy partitë kryesore (tandemin PS dhe PD)  jo vetëm kanë përftuar nga paligjshmëria, por në mënyra të shumta bllokojnë zgjidhjet. Kjo ka bërë që investimet e huaja të jenë shumë të kujdesshme (lexo: të kufizohen), ndërkohë që Kompanitë e huaja dhe shqiptarët jashtë vendit janë shumë skeptikë për ndërtimin sepse titulli pronësor nuk është i qartë. Dhe, të mendosh batërdinë në Zonat bregdetare dhe sidomos ato që kanë ndodhur me kadastrat në Sarandë, Vlorë, Durrës për tokën turistike, vërtetë tmerrohesh. Një pjesë e emigrantëve e kanë shprehur shpesh në foltoren e “Flamingove” se u duhet të luftojnë për tokën që zotëronin gjyshërit e tyre, ndërkohë që shqiptarit i thuhet se duhet të punojë shumë që t’i rregullojë titujt e pronësisë për Ligjin, Shtetin dhe Integrimin. I gjithë ky proces është shkaku i informalitetit të madh që ushqen indirekt dhe sjelljen informale. Pronarë që paguajnë me dy tabulatet, biznese që ushtrojnë punën por të kufizuar për shkak të titujve etj. Në një masë të madhe, ekonomia jonë mbetet ende shumë informale, pasi shumë punojnë pa kontrata dhe pa taksa, ndërkohë që ka shumë prona/ndërtime informale, ku shquhen shtëpi, biznese, mjedise të tëra të ndërtuara pa titull pronësie ose leje ligjore. Në vendin tonë, ekonomia informale vlerësohet të zërë rreth 30-32% e PBB( Prodhimit të Brendshëm Bruto), kurse në tregun e punës, rreth 33% e punonjësve janë të prekur nga informaliteti (kryesisht me nëndeklarim page) dhe 1 në 5 të punësuar rezulton të punojë pa pagesë, referuar “Monitor”.

Paradoksi ishte se Shqipëria e pas viteve ’90 kishte zyra me pluhur që të plotësonte strukturat që donte BE-ja, por jo GPS dhe gjeodetët e dikurshëm. Korrupsioni bëhej fare lehtësisht, pasi në kadastra rehatoheshin militantët e pashpirt të partive. Para pak më shumë se 2015 me fondet e BE-së, Bankës Botërore dhe IPA-s, Shqipëria filloi dixhitalizimin dhe hartëzimin ajror, edhe pse qeveritë e ngadalësuan ose përshpejtuan dëmshpërblimin për t’u dhënë një dorë votuesve të tyre. Kurse mali i stoqeve në Gjykatat ka arritur në mbi 150.000 çështje pronësore nga të cilat sot arsyetohet se edhe nëse kadastra “ta jep pronësinë “, gjykata ta kthen dhe thotë: “Prit x vjet”.

Kjo është një nga shqetësimet më të mëdha por që humbet në atë që ka sjellë ky kaos, ku individi shqiptar është edhe keqbërës, edhe përfitues, por edhe i dëmtuar ashtu si edhe i vrarë. Ne thjesht e kopjuam Perëndimin me ligje, por sot, luftojmë me kaosin, besimin e munguar, korrupsionin dhe mungesën e profesionalizmit, ndërkohë që në Perëndim perceptimi është se institucionet nuk janë thjesht koncept për ato duhet t’i vlejnë shtetit. Në një përshkrim të gjatë në librin e tij “Misteri i Kapitalit”, De Soto tregon se ndryshe nga vendet e Botës së Tretë dhe ato ish-komuniste, në Perëndim të drejtat e pronës evoluuan gjatë 200-300 viteve, kurse ne i bëmë me ngut brenda pak viteve për t’u bashkuar me BE/NATO. Në mënyrë metaforike ne kemi një ngrehinë bosh, siç e duan në Bruksel, por jo kulturën e punës dhe profesionistë brenda saj, sipas tij. Dhe, ku problemet zgjidhen me ryshfet dhe miq, por jo rregulla. Këtu dalin shpesh lidhjet e kriminelëve me politikën dhe pastaj kontrolli i medias, partitë dhe gjykatat. Me çfarë kuptohet, Brukselit i interesojnë institucionet si formë dhe shumë më pak përmbajtje, pra të mira për raporte. Ndaj, sot, ne kemi institucione, por një popullsi që nuk u beson atyre dhe sidomos një elitë që mësoi t’i përdorte ato, sepse besimi nuk mund të ligjërohet brenda natës as brenda disa vitesh. Kjo është dhimbja e njerëzve që artikulojnë nga Foltoret te “Flamingot”, por që nuk kurohet dot sepse do duhen breza që shqiptari të kalojë atë stad që se ka kaluar askush para nesh. Rama se kaloi dot këtë mal, paçka integrimit të BE-së në letër; e Berisha e humbi si moment, pasi e kodifikoi katrahurën. Askush nuk e kuron dot informalitetin dhe mungesën e ligjit në vend. Ndaj, tingëllon e hidhur por i duhuri ky përcaktim i Aristotelit: “Në formën e tij më të mirë, njeriu është më fisnikja nga të gjitha kafshët; i ndarë nga ligji dhe drejtësia, ai është më i keqi”. (Homo Albanicus)