Çmimi i një numri të gabuar

Nga Bekim Besimi

Diku gjatë këtij muaji, në Londër, në Frankfurt a në Vjenë, një analist po harton një memorandum për Shqipërinë. Fondi që e punëson këtë analist nuk ka investuar kurrë në Ballkanin Perëndimor. Po shqyrton një pozicion të parë: një platformë hotelesh, një koncesion marine, një lojë logjistike mbi kurrizin e një sektori turizmi që vazhdon të thyejë rekordet e veta të mbërritjeve. Analisti ka dy ditë dhe një motor kërkimi. Motori i kërkimit tani nxjerr, ndër rezultatet e para, një faqe të ndërtuar bukur me emrin Who Owns the Albanian Coast, katër autorë, financim nga grante evropiane, një hartë që rrëshqet dhe një kolonë me titullin State land given, tokë shtetërore e dhënë. Kolona mblidhet në rreth 2,1 milionë metra katrorë. Analisti nuk lexon shqip, nuk ka dëgjuar kurrë për Komitetin e Investimeve Strategjike dhe nuk do të hapë kurrë asnjë vendim në azht.gov.al. Analisti shkruan një fjali: ekspozim i konsiderueshëm reputacional dhe ligjor rreth dhënies së tokës bregdetare, disa projekte raportohen nën hetim antikorrupsion. Komiteti i investimeve i fondit e lexon fjalinë. Shqipëria bie nga memoja. Askush në Tiranë nuk do ta marrë vesh ndonjëherë që ai takim ka ndodhur.

Kështu punon një numër sapo del në qarkullim. Ai nuk bind askënd për asgjë. Thjesht hyn në dosjet prej të cilave merren vendimet, dhe rri aty, sepse dosjet nuk korrigjohen kurrë me atë energji me të cilën përpilohen.

Prandaj ia vlen të përcaktohet, me aktet mbi tavolinë, se ç’është ky numër.

Çfarë thonë aktet

Baza e të dhënave, e hedhur në qarkullim në fund të korrikut nga Alexia Galanakis, Lorin Kadiu, Pablo Fernández dhe Marta Moreno me mbështetjen e Journalismfund Europe, përmbledh 252 vendime lejesh të Këshillit Kombëtar të Territorit ndërmjet 2015 dhe 2026. Si arkiv, ajo është punë e vërtetë, dhe do të kthehemi te ajo që përmban me të vërtetë. Shifra 2,1 milionë, ndërkaq, vjen nga një vend tjetër. Ajo është shuma aritmetike e sipërfaqeve të përmendura në tekstet e vendimeve të Komitetit të Investimeve Strategjike, KIS, marrë sipas ligjit 55/2015. Dhe një vendim i KIS, siç e thotë ligji dhe siç e di çdo jurist shqiptar që ka prekur ndonjëherë një dosje investimi, miraton një status në parim. Ai konstaton përmbushjen e kritereve, cakton kushte dhe nuk transferon asgjë. Prona shtetërore në Shqipëri i kalon një zhvilluesi vetëm përmes një instrumenti: një vendimi të Këshillit të Ministrave, të botuar në Fletoren Zyrtare.

Kaloje listën e vetë bazës së të dhënave me njëmbëdhjetë projekte bregdetare nëpër atë filtër, siç bën tani sqarimi i shtetit i dhënë në përgjigje të pyetjeve tona, dhe llogaria zgjidhet në një shkallë. Sipërfaqe të përmendura në tekstet e vendimeve të KIS: 2.129.042 metra katrorë. Sipërfaqe e transferuar me akt të Këshillit të Ministrave: 968.669, e përqendruar në katër projekte. Prej saj, 790.000 metra katrorë te marina e Durrësit nuk u dhanë me qira, por u vunë si kontribut kapitali i shtetit në shoqërinë e zhvillimit, një strukturë me pyetjet e veta, te të cilat do të vijmë. Sipërfaqe e dhënë me qira zhvilluesve: 178.669 metra katrorë. Prej saj, 90.030 në Gjirin e Lalëzit presin një vendim të Këshillit të Ministrave ende të pabotuar. Sipërfaqja e dhënë me qira me akt të botuar qëndron në 88.639 metra katrorë.

Projektet e mbetura janë letër, dhe vetë dokumenti i shtetit tani regjistron, projekt pas projekti, se sa vlen letra: statusi i Delta Falaise ka përfunduar, statusi i Mediterranean Wave ka skaduar dhe procedura nuk pritet të vazhdojë, miratimi i Atara mbart kushte që investitori nuk i ka përmbushur, dhe një sipërfaqe e listuar prej 70.000 metrash katrorë nuk ka qenë kurrë tokë zhvillimi, por një stacion plazhi i bashkëngjitur një projekti të ndërtuar tërësisht mbi truall privat.

Titulli i kolonës thotë e dhënë. Në shtresën e një qiraje të botuar, shifra nën të është e fryrë afërsisht njëzet e katër herë. Numëro gjithçka të transferuar me çfarëdo akti, përfshirë strukturën e kapitalit në Durrës, dhe përsëri më shumë se gjysma e saj nuk qëndron. Nuk ka asnjë shtresë të së drejtës shqiptare në të cilën 2,1 milionë metra katrorë bregdet shtetëror t’i jenë dhënë kujtdo qoftë.

Çfarë dëgjon kapitali

Pse ka rëndësi kjo përtej kënaqësisë së një korrigjimi? Për shkak të asaj që bën numri në tregun e caktuar ku ka hyrë.

Investimi në turizëm është kapitali më i ndjeshëm ndaj narrativës që ekziston. Është afatgjatë, jolikuid dhe tërësisht i varur nga lejet, nga titulli i pronësisë dhe nga vullneti i mirë i një shteti përgjatë dekadave. Një investitor në obligacione sovrane mund të mbrohet nga një qeveri e keqe. Një investitor që ka derdhur beton në një plazh nuk mundet. Një kapital i tillë nuk çmon rrezikun mesatar. Ai çmon rrezikun e skajit: mundësinë e shpronësimit, të paligjshmërisë prapavepruese, të zgjimit brenda çështjes së korrupsionit të dikujt tjetër. Dhe rreziku i skajit nuk vlerësohet nga dokumentet parësore. Vlerësohet pikërisht nga artefaktet që gjeti analisti ynë: baza të dhënash, harta, numërime hetimesh, shprehja tokë shtetërore e dhënë e shumëzuar me një numër të madh.

Korrigjimi nuk e arrin kurrë pretendimin. Shifra 2,1 milionë do të shfaqet në raportimet e konsulencave të rrezikut, në anekset për vendin e shqyrtimeve të përputhshmërisë që bëjnë huadhënësit, në seksionet e sfondit të vlerësimeve të sigurimit të rrezikut politik dhe, do të prisnim, në pyetje me shkrim në Parlamentin Evropian e në parashtresa për kapitullin 27 të negociatave të anëtarësimit të Shqipërisë. Shifra 88.639 do të shfaqet në këtë gazetë dhe në një sqarim qeveritar që mbyllet duke i përshkruar numrat e vet si paraprakë. Kujtesa institucionale është asimetrike nga vetë ndërtimi. Ajo asimetri është i gjithë mekanizmi.

Dhe shkurajimi përzgjedh. Ja zëri më i ftohtë i librit të llogarive, dhe ai që autorët e bazës së të dhënave nuk e kanë marrë parasysh. Një narrativë dhënieje të paligjshme nuk e largon kapitalin e lidhur. Investitorët që veprojnë përmes marrëdhënieve politike e çmojnë këtë lloj rreziku përmes atyre marrëdhënieve, dhe vazhdojnë. Ajo largon pikërisht llojin tjetër: investitorin institucional me departament përputhshmërie, grupin hotelier që i përgjigjet një kompanie mëmë të listuar në bursë, fondin mandati i të cilit ia ndalon ekspozimin ndaj juridiksioneve të shënjuara me narrativa shpronësimi. Po ta trembësh kapitalin që ndjek rregullat larg një tregu të pashkelur, nuk e ke mbrojtur bregdetin. E ke rezervuar. Përfituesit e mundshëm të përshtypjes që krijon kjo bazë të dhënash janë pikërisht ata aktorë që autorët e saj besojnë se po i ekspozojnë.

Çfarë është vërtet e vërtetë

Asgjë nga këto nuk e shfajëson regjistrin që baza e të dhënave u nis ta dokumentonte, dhe ne nuk do të bëjmë sikur e shfajëson. Afërsisht 97 hektarë pronë shtetërore bregdetare kanë dalë nga kontrolli i drejtpërdrejtë i shtetit me akt administrativ. Shtatëdhjetë e nëntë prej tyre hynë në shoqërinë e marinës së Durrësit si kontribut kapitali, një rregullim që vetë sqarimi i shtetit nuk arriti ta përshkruante pa e kundërshtuar veten, duke pohuar në një fjali se shteti edhe e vuri tokën si kontribut kapitali, edhe mbetet pronar i saj. Ato dy gjëra nuk mund të jenë njëkohësisht të vërteta, dhe ndryshimi midis të zotëruarit të shtatëdhjetë e nëntë hektarëve dhe të zotëruarit të aksioneve në një shoqëri që i zotëron ata nuk është i vogël. Ligji për zonat e mbrojtura u rishkrua në vitin 2024 me dispozitat e tij operative të futura në fazën e komisionit. Regjistri i investimeve strategjike që një dekret i vitit 2015 urdhëroi të ndërtohej nuk u ndërtua kurrë. Vetë regjistri i KKT ishte i papërdorshëm derisa një ekip i financuar nga jashtë e bëri të kërkueshëm, një shërbim që asnjë institucion shqiptar nuk e kreu për një dekadë. SPAK ka një hetim të regjistruar për vendimet administrative bregdetare të marra që prej vitit 2024. Secili nga këto fakte meriton botim, shqyrtim dhe pasoja.

Pikërisht prandaj fryrja nuk është një teknikalitet. Bregdeti i Shqipërisë paraqet një dosje të vërtetë akuzash, afërsisht një të dhjetën e madhësisë së asaj që paraqet kjo bazë të dhënash, dhe dosja e vërtetë është mjaft serioze në vetvete. Një botim që merr një pyetje të vërtetë prej 18 deri 97 hektarësh dhe e vesh si përgjigje prej 210 hektarësh nuk e ka forcuar rastin për shqyrtim. E ka lidhur rastin e vërtetë pas një shifre që shembet në kontaktin e parë me ligjin, dhe kur ajo shifër të bjerë, 252 dokumentet autentike nën të do të diskreditohen bashkë me të. Zhvilluesit nuk do të kishin mundur të projektonin një përfundim më të mirë.

Dëm anësor, apo qëllim

Kjo na sjell te pyetja më e vështirë.

Dallimi midis një miratimi në parim dhe një transferimi me akt nuk është ezoterik. Ai shfaqet në tekstin operativ të vendimeve që vetë ekipi ka përpunuar. Njëri nga katër autorët është shqiptar. Vetë shënimi metodologjik i faqes u thotë lexuesve ta verifikojnë çdo shifër kundrejt akteve origjinale, që do të thotë se autorët e dinin ku banonte e vërteta e numrit të tyre qendror dhe e botuan numrin pa shkuar aty. Pjesën tjetër e bën dizajni: një titull që pyet kush e zotëron bregdetin dhe kështu pohon se pronësia ka lëvizur, një nëntitull që premton makinerinë ligjore pas projekteve, grafe rrjetesh që e paraqesin shfaqjen në të njëjtin vendim publik si një formë bashkëfajësie, një shtresë e kuruar akuzash prokuroriale e të shoqërisë civile që prodhon, në tërësi, një atmosferë kriminale që asnjë zë i veçantë nuk e shqipton. Çdo element i mohueshëm, çdo element që tërheq në një drejtim. Pretendimi i vetëm faktik që platforma e bën me zërin e vet, kolona e tokës, është ai që tani ka dështuar në verifikimin kundrejt akteve.

Ne mund ta provojmë efektin. Nuk mund ta provojmë qëllimin. Por kemi të drejtë ta emërtojmë atë që i frikësohemi: se ikja e kapitalit legjitim nga bregdeti shqiptar mund të mos jetë aksidenti i këtij botimi. Mund të jetë pikësynimi i tij. Një artefakt i qëndrueshëm, i citueshëm, i financuar me grante, që pohon se qeveria e një vendi kandidat e ka dhënë bregdetin e vet, dhe që bie pikërisht në pjesën më delikate të një negociate anëtarësimi, vlen shumë për këdo, interesave të të cilit u shërben një Shqipëri e varfër, e pandërtuar dhe e mbetur jashtë. Ne nuk e dimë që një interes i tillë ka qëndruar pas kësaj baze të dhënash. Vërejmë vetëm se, po të kishte qëndruar, do të kishte porositur pikërisht këtë.

Ekziston një version i Who Owns the Albanian Coast që do ta meritonte çdo lexues që gjen: po ato 252 dokumente, një kolonë e etiketuar ndershmërisht sipërfaqe e përmendur në vendim, një kolonë e dytë që regjistron çfarë ka kaluar në të vërtetë dhe me cilin akt. Ndërtuesve të saj do t’u merrte pak ditë, dhe do të ishte instrumenti publik më i dobishëm i ndërtuar ndonjëherë mbi lejet bregdetare shqiptare. Nëse ndërtimi i ardhshëm e bën atë korrigjim, tani që rakordimi është publik, do t’u tregojë të gjithëve që shohin se çfarë lloj projekti është ky. Dokumentet janë të vërteta. Numri nuk ishte. Investitorët, për fat të keq, mund të lexojnë vetëm njërën prej tyre, dhe ajo që lexojnë nuk janë dokumentet.

Bekim Besimi shkruan nga Venecia, ku kontribuon në Tirana Examiner me fokus qeverisjen ekonomike, financat publike dhe transparencën fiskale në Ballkanin Perëndimor.