Kushtetuta sipas Edi Ramës

Në librat e së drejtës kushtetuese thuhet se Kushtetuta është ligji më i lartë i shtetit. Ajo vendos kufijtë e pushtetit, mbron të drejtat e qytetarëve dhe përcakton rregullat sipas të cilave qeveria mund të veprojë. Në teori, gjithçka është e qartë: ligji është mbi të gjithë, edhe mbi qeverinë.

Por si çdo teori e bukur juridike, edhe kjo duket se merr një formë pak më kreative kur zbret në terrenin e politikës shqiptare. Vendimi i fundit i Gjykatës Kushtetuese për çështjen e mbylljes së platformës TikTok na dha një rast interesant për të kuptuar më mirë se si funksionon Kushtetuta në praktikë — ose më saktë, se si duket se e imagjinon atë kryeministri Edi Rama.

Gjykata Kushtetuese tha një gjë shumë të thjeshtë dhe juridikisht krejt klasike: qeveria nuk kishte një bazë të qartë ligjore për të bllokuar TikTok për të gjithë përdoruesit në Shqipëri. Me fjalë të tjera, një platformë online nuk mund të mbyllet për të gjithë vendin vetëm me një vendim të Këshillit të Ministrave nëse ligji nuk e autorizon qartë një gjë të tillë. Pra, nëse shteti dëshiron të ndërhyjë në një hapësirë kaq të madhe komunikimi publik, duhet ta bëjë këtë me ligj të miratuar nga Parlamenti dhe jo me një vendim administrativ të qeverisë.

Në çdo vend ku funksionon normalisht shteti i së drejtës, kjo konsiderohet diçka elementare. Por reagimi i kryeministrit Rama na tregoi se ekziston edhe një interpretim tjetër i kësaj historie. Sipas tij, vendimi i Gjykatës Kushtetuese paska kuptimin që 90 për qind e prindërve dhe mësuesve shqiptarë qenkan gabim kur kërkuan mbylljen e TikTok-ut.

Këtu fillon pjesa më interesante e teorisë kushtetuese të kryeministrit. Sepse sipas kësaj logjike, duket se Kushtetuta nuk është më një tekst juridik që vendos kufij për pushtetin, por një lloj sondazhi publik. Nëse shumica e prindërve dhe mësuesve mendojnë se një platformë duhet mbyllur, atëherë edhe Kushtetuta duhet ta marrë parasysh këtë mendim. Nëse jo, atëherë problemi nuk është tek vendimi i qeverisë, por tek interpretimi i Gjykatës Kushtetuese.

Është një ide interesante për funksionimin e demokracisë: Kushtetuta si anketë kombëtare. Në vend të nenit 17 të Kushtetutës, mund të vendoset një pyetësor publik. Në vend të analizës juridike, një sondazh i shpejtë. Dhe nëse rezultati i sondazhit është bindës, atëherë ligji mund të konsiderohet i përmbushur.

Ndërkohë Gjykata Kushtetuese bëri atë që bëjnë zakonisht gjykatat kushtetuese: një analizë juridike. Ajo shqyrtoi tre elemente bazë që kërkon Kushtetuta kur kufizohen të drejtat dhe liritë: nëse kufizimi është bërë me ligj, nëse është bërë për një interes publik dhe nëse masa është proporcionale me qëllimin.

Gjykata pranoi se qëllimi i qeverisë mund të konsiderohej i ligjshëm. Mbrojtja e fëmijëve dhe të rinjve nga ndikimet negative të rrjeteve sociale është padyshim një interes publik. Por problemi ishte tek mënyra se si u bë ndërhyrja. Qeveria nuk kishte një autorizim të qartë ligjor për të mbyllur një platformë online për të gjithë përdoruesit në territorin e Shqipërisë. Pra, edhe nëse qëllimi është i mirë, mënyra duhet të jetë ligjore.

Ky është një parim shumë i thjeshtë i shtetit të së drejtës: qëllimi nuk justifikon çdo mjet.

Por në diskursin politik shpesh ndodh e kundërta. Kur qëllimi paraqitet si i mirë dhe moral, atëherë ligji shihet si një pengesë burokratike që duhet kapërcyer për hir të rezultateve. Është një filozofi politike që mund të përmblidhet me një fjali shumë të njohur: e bëjmë njëherë, pastaj e rregullojmë.

Në reagimin e tij, kryeministri sugjeroi se falë mbylljes së TikTok-ut u arritën disa masa pozitive nga vetë kompania, dhe se pa këtë mbyllje ato nuk do të kishin ardhur. Pra, në një farë mënyre, ndërhyrja e qeverisë justifikohet nga rezultati.

Është një argument që mund të përdoret për shumë gjëra. Sipas kësaj logjike, mbyllja e një platforme mund të përmirësojë internetin, mbyllja e një televizioni mund të përmirësojë median, dhe ndoshta një ditë edhe mbyllja e internetit mund të përmirësojë komunikimin. Nëse rezultati është pozitiv, atëherë rruga që u ndoq për ta arritur nuk është aq e rëndësishme.

Por pikërisht për këtë arsye ekziston Kushtetuta. Ajo nuk është një dekor institucional, por një sistem kufizimesh ndaj pushtetit. Kushtetuta ekziston pikërisht për të penguar qeveritë që të marrin vendime të mëdha vetëm sepse janë të bindura se po bëjnë diçka të mirë.

Historia politike e botës është plot me vendime që janë justifikuar me një argument shumë të thjeshtë: “po e bëjmë për të mirën e popullit”. Dhe pikërisht për të shmangur këtë logjikë, demokracitë kanë ndërtuar institucione që vendosin kufij. Gjykatat kushtetuese janë një prej këtyre kufijve.

Ato nuk janë krijuar për të qenë të dashura nga qeveritë. Përkundrazi, roli i tyre është shpesh i pakëndshëm për pushtetin: t’i kujtojnë atij se jo çdo gjë që duket e dobishme është edhe e lejueshme nga ligji.

Në thelb, kjo histori nuk është për TikTok-un. Platforma do të vazhdojë të ekzistojë, videot do të vazhdojnë të qarkullojnë dhe pas pak kohësh debati do të zëvendësohet nga një tjetër polemikë politike. Por çështja që u ngrit nga vendimi i Gjykatës Kushtetuese është shumë më e vjetër dhe shumë më serioze: marrëdhënia mes pushtetit dhe kufijve të tij.

Çdo qeveri në botë ka një tundim të natyrshëm për të vepruar shpejt dhe pa shumë pengesa. Por demokracitë vendosin disa institucione pikërisht për të krijuar këto pengesa. Sepse pa këto kufij, pushteti gjithmonë ka prirjen të zgjerohet.

Në fund të fundit, vendimi i Gjykatës Kushtetuese ishte një kujtesë shumë e thjeshtë: në një shtet demokratik edhe qeveria duhet të respektojë rregullat. Edhe kur është e bindur se ka të drejtë. Edhe kur mendon se vepron për të mirën e publikut. Edhe kur shumica e prindërve dhe mësuesve janë dakord me të.

Sepse ndryshe Kushtetuta rrezikon të kthehet nga ligji më i lartë i shtetit në një dokument që hapet vetëm kur është i përshtatshëm për politikën. Dhe në atë moment, problemi nuk është më TikTok-u. Problemi është vetë mënyra se si kuptohet shteti i së drejtës.