“Asgjë nuk ndryshon”: Pas katër dekadash në pushtet, Nguesso i Kongos kërkon një mandat të ri.

Brazzaville, Republika e Kongos – Në rrugët kryesore dhe sheshet publike të kryeqytetit kongolez janë vendosur postera me shtatë kandidatët kryesorë që garojnë për postin e presidentit.

Por në Tregun Moukondo në distriktin e katërt të Brazzaville – mes diskutimeve të gjalla, njerëzve që shtyhen për hapësirë dhe shitëseve që përpiqen të tërheqin klientë – shumë votues nuk janë aspak entuziastë për zgjedhjet e kësaj fundjave.

Fortune, një 27-vjeçar i papunë dhe i diplomuar në universitet, i cili nuk pranoi të japë mbiemrin, tha se nuk pret shumë nga këto zgjedhje.

“Kur sheh sa para shpenzohen gjatë fushatës, të lind pyetja nëse ata që janë në pushtet kujdesen vërtet për kushtet e jetesës së popullsisë”, tha ai.

Megjithëse Kongo është prodhuesi i tretë më i madh i naftës në Afrikën Sub-Sahariane, rreth gjysma e popullsisë prej afro gjashtë milionë banorësh jeton nën kufirin e varfërisë.

Pak metra më tutje, Gilbert, 44 vjeç, shprehu mendime të ngjashme. Nëpunësi civil shpjegoi se paga e tij nuk mjafton për të përballuar të gjitha shpenzimet e familjes.

“Bëj punë të rastësishme për të plotësuar të ardhurat. Në moshën time, të besosh se këto zgjedhje do të ndryshojnë jetën tonë të përditshme do të ishte pothuajse vetëvrasje”, tha ai.

“Kam njohur pothuajse të njëjtin lider gjatë gjithë jetës sime”, shtoi Gilbert. “Disa e quajnë stabilitet. Të tjerë thonë se asgjë nuk ndryshon.”

Ky është një mendim që e ndajnë shumë njerëz në vend: pas 40 vitesh nën një udhëheqës të vetëm, vazhdimësia politike është bërë normë.

Presidenti Denis Sassou Nguesso, 82 vjeç, i cili po kandidon edhe një herë në zgjedhje, erdhi për herë të parë në pushtet në 1979. Pas një periudhe tranzicioni politik në fillim të viteve 1990, ai u rikthye në presidencë në 1997, pas një lufte civile, dhe që atëherë ka qeverisur vendin pa ndërprerje.

Dy ndryshime të rëndësishme kushtetuese kanë shënuar rrugëtimin e tij politik. Kushtetuta e vitit 2002 dhe ajo e vitit 2015 ndryshuan disa kushte për kandidimin, duke i lejuar kreut të shtetit të vazhdojë të kandidojë për presidencën.

Për mbështetësit e Nguesso-s, kjo jetëgjatësi politike lidhet kryesisht me stabilitetin që vendi ka arritur të ruajë në një rajon shpesh të përfshirë nga konfliktet.

Fqinjët e Kongos përfshijnë Republikën e Afrikës Qendrore, të përfshirë nga konflikte; Gabonin, ku ndodhi një grusht shteti në vitin 2023; dhe Republikën Demokratike të Kongos, ku qeveria përballet me grupe të armatosura, sidomos M23.

Në diskursin zyrtar, paqja dhe vazhdimësia institucionale paraqiten rregullisht si arritjet kryesore të qeverisë së Nguesso-s.

Megjithatë, disa vëzhgues të huaj paraqesin një tablo më të nuancuar të situatës politike. Organizata pro-demokracisë Freedom House e klasifikon Kongon si një vend “jo të lirë”, ndërsa Indeksi Ibrahim për Qeverisjen në Afrikëthekson përparim të kufizuar në pjesëmarrjen demokratike dhe përgjegjshmërinë politike.

“Konkurrencë politike asimetrike”

Në zgjedhjet e fundit presidenciale në 2021, rezultatet zyrtare i dhanë Nguesso-s më shumë se 88 për qind të votave, me një pjesëmarrje të raportuar prej 67 për qind.

Ai pritet gjerësisht të fitojë përsëri kur vendi të shkojë në votime të dielën.

Disa analistë thonë se jetëgjatësia politike e presidentit shpjegohet pjesërisht nga struktura politike e vendit.

Ekonomisti kongolez dhe vëzhguesi i politikave publike Charles Abel Kombo e përshkroi sistemin politik si një model hibrid.

“Sistemi politik kongolez kombinon institucione formalisht pluraliste – zgjedhje, parti politike dhe parlament – me një shkallë të lartë centralizimi të pushtetit ekzekutiv,” shpjegoi ai. “Jetëgjatësia politike e Nguesso-s shpjegohet pjesërisht nga struktura e aparatit institucional dhe roli dominues i pushtetit ekzekutiv në menaxhimin e shtetit.”

Sipas tij, vazhdimësia e pushtetit lidhet gjithashtu me perceptimin e stabilitetit në një vend të shënuar nga konfliktet e viteve 1990.

“Në këtë kontekst historik, kjo vazhdimësi mund të shihet si faktor stabiliteti. Por ajo shoqërohet edhe me një konkurrencë politike asimetrike.” Me fjalë të tjera, ndryshimi politik është teorikisht i mundur, por praktikisht i vështirë.

Për ekonomistin, megjithatë, sfida shkon përtej ndryshimit politik.

“Sfida kryesore mbetet aftësia e aktorëve politikë për të ofruar një plan të besueshëm për transformimin ekonomik. Vendet që varen nga burimet natyrore kanë nevojë për një shtet strategjik që të diversifikojë ekonominë dhe të udhëheqë transformimin produktiv.”

 Kritika ndaj “stabilitetit”

Analisti ekonomik dhe politik Alphonse Ndongo është më kritik ndaj kësaj jetëgjatësie politike.

“Ekziston një regjim stabilizues sepse ka arritur të ruajë paqen. Kjo është ajo që sot shitet si receta kryesore e suksesit: nuk ka luftë, pra vendi është në paqe. Por kjo paqe u lejon edhe atyre që janë në pushtet të qëndrojnë aty. Jemi në një lloj iluzioni demokratik ku zgjedhjet shpesh ngjajnë me një marrëveshje,” tha ai.

Sipas tij, arkitektura aktuale politike e bën të pamundur një ndryshim të shpejtë të udhëheqjes.

“Është e vështirë që institucionet që menaxhojnë zgjedhjet të prodhojnë një rezultat ndryshe nga ai që të gjithë presin. Gjithçka është e strukturuar – nga regjistrimi i votuesve deri te organizimi i votimit. Në këto kushte, një rezultat surprizë duket i pamundur.”

 Opozita e dobët

Ndërkohë që në shoqërinë kongoleze vazhdon debati nëse kjo vazhdimësi politike është stabilitet apo një sistem që vështirë se ndryshon, opozita duket e fragmentuar dhe e dobësuar.

Disa parti të njohura po bojkotojnë zgjedhjet, ndërsa disa kandidatë të mundshëm ndodhen në burg ose në mërgim.

Në qershor, partia e liderit opozitar Clement Mierassa u hoq nga lista zyrtare e partive të njohura.

Ai tha se kushtet për zgjedhje vërtet demokratike nuk ekzistojnë.

“Ne kemi kërkuar gjithmonë reforma thelbësore: një komision zgjedhor vërtet të pavarur, lista të besueshme votuesish dhe një ligj që rregullon shpenzimet e fushatës,” tha ai. “Pa këto garanci është e vështirë të flitet për zgjedhje të lira dhe transparente.”

Megjithatë, disa aktorë politikë kanë vendosur të marrin pjesë në zgjedhje.

Christ Antoine Wallembaud, zëdhënës i kandidatit Destin Melaine Gavet, tha se pjesëmarrja është një mënyrë për të mbrojtur hapësirën politike.

“Sistemi zgjedhor ka mangësi, por kjo nuk do të thotë se ata që marrin pjesë në të pranojnë mashtrimin. Pjesëmarrja shërben edhe për të kujtuar nevojën për reforma dhe për të treguar se ekziston një alternativë politike.”

Debati për lirinë e medias

Shumë vëzhgues thonë se qasja në media është gjithashtu një çështje kyçe gjatë fushatave zgjedhore.

“Qasja në mediat publike mbetet një problem i përsëritur për kandidatët e opozitës. Kandidati i partisë në pushtet gjithmonë merr pjesën më të madhe të hapësirës,” tha një gazetar kongolez që kërkoi të mbetet anonim.

Autoritetet kongoleze, nga ana tjetër, këmbëngulin se liritë civile janë plotësisht të garantuara.

Kryeministri dhe zëdhënësi i Nguesso-s, Anatole Collinet Makosso, tha së fundmi se liria e mendimit dhe e shprehjes “po funksionon shumë mirë”.

“Liria e shprehjes është gjallë dhe mirë në Kongo. Prova është numri i madh i gazetarëve të huaj që janë këtu për të mbuluar këto zgjedhje,” tha ai.

Megjithatë, disa organizata për lirinë e shtypit japin një pamje tjetër. Reporters Without Borders thekson rregullisht vështirësitë me të cilat përballen gazetarët vendas, përfshirë presionin politik dhe vështirësitë ekonomike.

 Realiteti ekonomik

Në lagjet punëtore të Brazzaville, reagimet ndaj zgjedhjeve variojnë nga dorëzimi te pragmatizmi.

Në Bacongo, një i ri tha se ka mësuar të përshtatet me rrethanat.

“Kur vendi shkon majtas, ne shkojmë majtas. Kur shkon djathtas, shkojmë djathtas. Të bësh të kundërtën mund të jetë e rrezikshme,” tha ai duke refuzuar të japë emrin.

Përtej debatit politik, shqetësimet ekonomike mbeten kryesore.

Ekonomia e Kongos varet shumë nga nafta, e cila përbën rreth 70 për qind të eksporteve dhe gati 40 për qind të Prodhimit të Brendshëm Bruto, sipas Bankës Botërore. Kjo e bën vendin të ndjeshëm ndaj luhatjeve të çmimeve ndërkombëtare të energjisë.

Borxhi publik ka arritur gjithashtu nivele të larta vitet e fundit, duke kaluar 90 për qind të PBB-së përpara se të ristrukturohej pjesërisht përmes marrëveshjeve me kreditorët ndërkombëtarë.

Në këtë kontekst, shumë ekonomistë thonë se sfidat e zgjedhjeve shkojnë përtej ndryshimit politik.

Diversifikimi i ekonomisë, krijimi i vendeve të punës për një popullsi kryesisht të re dhe përmirësimi i shërbimeve publike janë sfidat kryesore për vitet e ardhshme.

Megjithatë, shumë kongolezë nuk besojnë se zgjedhjet do të ndryshojnë realitetin e tyre ekonomik.

“Ne të gjithë e kuptojmë sistemin në këtë vend,” tha Fortune.
“Kriza ekonomike nuk prek të gjithë, ashtu si edhe varfëria.”