Tjetër Shkodra, tjetër Skadar

Nga Luan Zyka

(Dëshmi nga arkivat mesjetare serbe)

Tema e këtij shkrimi nuk është e natyrës gjuhësore për të trajtuar format e emërtimeve gjeografike.

Ndryshimi i emrave të qyteteve përgjatë rrjedhjes së kohës është një fenomen i njohur në historiografinë dhe gjeografinë botërore.

Dhe aq më shumë ndeshet kjo dukuri në Shqipëri, si hapsirë e ndodhur mes furive të shteteve të mëdha ekspansioniste dhe kulturave të ndryshme si ; romake, greke, bizantine, sllave etj.

Ashtu si në rastin e Shkodrës, një nga qytetet shtyllë të strukturës etnike të shqiptarëve, që serbët përndryshe e quajnë Skadar.

Deri këtu, përsiatja duket se është vetëm historike.

Por, në rastin tonë, këto dy emra nuk përshkruajnë thjesht dhe vetëm të njëjtin qytet, as edhe ndryshimi i tyre nuk është vetëm dhe thjesht semiotik gjuhësor, por më shumë se kaq. Si edhe përqasja është e ndryshme, në varësi dhe shërbim të këndvështrimit dhe tek e fundit në shërbim të synimit.

Aq më shumë këto ditë, që po hapet lajmi i hapjes së një konsullate të Serbisë në Shkodër, emri i përdorur nga secila palë nuk përmban vetëm ngarkesë historike. Sepse përdorimi i formës Shkodër nga shqiptarët, përkundrejt përdorimit të formës Skadar nga Serbët, ka edhe përmasa të tjera përtej asaj të kujtesës historike.

Sidomos, në rastin e njërës palë, asaj serbe, ku nostalgjia dhe motivet mund të aktivizojnë rigjenerimin e ëndrrave të një kohe kur ata ishin zotërues të kësaj anë. Natyrisht si pushtues.

Çfarë shkruhet në dokumentet mesjetare serbe për zonën e Shkodrës dhe të Kosovës?

Në arkivin qindravjeçar të manastirit të Hilandarit, në gadishullin e Malit të Shenjtë të Greqisë, gjendet Karta e Themelimit të këtij Manastiri e vitit 1198. (Në fakt ky manastir ekzistonte më parë se aty të vinin serbët, por kjo është jashtë temës së shkrimit tim).

Karta e Themelimit të manastirit është hartuar nga zhupani Stefan Nemania, krijuesi i shtetit mesjetar serb dhe i dinastisë Nemania. Me zbatimin e një politike ekspansioniste ushtarake, ekonomike, gjeopolitike dhe fetare në kurriz të popujve të tjerë ballkanik, sidomos ndaj shqiptarëve, serbët e Nemaniave arritën të zotërojnë për rreth 200 vjet pjesën më të madhe të Ilirikut të lashtë, dhe Ballkanit të sotëm prej shekullit të 12 deri në mes të shekulit të 14-të.

Qysh në krye të herës, në shekujt e 6-të dhe 7-të, popullsitë sllave që prej stepve të ftohta ishin derdhur nëpër Ballkan për hapësira të reja jetike, bile shumë sllavë janë dërguar nga perandorët bizantinë si punëtorë dhe ushtarë në Lindjen e Mesme.

E veçanta e periudhës në fjalë ishte se, dinastia serbe që filloi me Stefan Nemanian në shekullin e 12-të e vazhdoi deri në shekullin e 14-të ishte me pasoja historike mbi shqiptarët, ku serbët pasi kishin pushtuar Beogradin dhe Malin e Zi iu drejtuan tokave shqiptare të Kosovës dhe Veriut të Shqipërisë

Pikërisht për këtë ekspansion të serbëve të mesjetës mbi vendet e shqiptarëve shkruhet në Kartën e Themelimit të manastirit të Hilandarit ku Stefan Nemania përmend pushtimet që ai kreu nl vitet 1182 – 1886 në bregdetin e Adriatikut të Diokles (Mali i Zi), si edhe në hapësirat e tjera shqiptare duke theksuar qartësisht Pultin e sotëm dhe shumë zona të Kosovës. Në Mesjetë, Pulti (Pilot, Pilotum) ishte emri i një famullie të vendosur në pellgun e lumit Drin

Në pergamenin që ruhet akoma edhe sot në manastir shkruhet qartësisht – “ morëm Pultin e shqiptarëve” (odь Arьbanasь Pilotь), si edhe tokat e të krishterëve në Kosovën e sotme, zonën e Llapit, të Lipljanittë Rekës etj.,

(odь Grьčьske zemle, Labь=Llapi, Lьplanь = Lipljan, Rěka =Reka

(Sqarojmë se në mesjetë, kryesisht nga bota perëndimore, emërtimi grek i referohej të gjthë të krishterëve pavarsisht përkatësisë së tyre etnike)

Përveç Kartës së Themelimit që la pas zhupani Stefan Nemanja, të njëjtat fakte kanë shkruajur edhe dy fëmijët e tij.

Shën Sava (Rastko ishte emri serb) në biografinë kushtuar babait të tij, zhupanit Stefan, (që më vonë u bë murg dhe njihet me emrin Shën Simeon) përshkruan të njëjtat pushtime që i ati i tij kreu në Shqipërinë e Veriut përfhsirë edhe Kosovën. Shën Sava përmend një fakt më tepër kur përshkruan pushtimin e trojeve shqiptare, dhe konkretisht Pultin e Epërm dhe Pultin e Poshtëm (otь Rabna Pilota oba).

Ndërsa djali i i dytë i Shën Stefanit, mbreti i parë i shtetit serb, Stefani i Ri, në Kartën e vitit 1207 -1208 të manastirit të Hilandarit përmend të njëjtat shprehje dhe vende që pkishe përshkruar i ati i tij në Kartën e vitit 1189.

Në cfarë niveli ishte faktori shqiptar në kohën e pushtimit të Veriut të Shqipërisë dhe Shkodrës nga Stefan Nemania?

Vetëm nga këto fakte të shkruajtura në mesjetë nga krerët e shtetit serb mesjetar, dëshmohen qartë hapësirat gjeografike ku banonin dhe që zotëroheshin prej shqiptarëve. Nga ana tjetër dëshmohet se serbët erdhën pushtues në këto zona; duke filluar nga Kosova (Llapi, Lipljana etj.), nga Maqedonia e Veriut (Reka), pastaj pushtuan Pultin, kuptohet dhe vetë Shkodrën.

Për më tepër akoma, duke ballafaquar këto të dhëna me tjera arkive të asaj kohe, shikojmë se faktori shqiptar ishte i njohur etnikisht në hapësirat e tij gjeografike, po ashtu dhe me institucione shpirtërore fetare, që përmenden si nga burimet serbe, ashtu edhe nga ato bizantine dhe romake.

Kështu, në një ceremoni kishtare të mbajtur në Kotor në qershor të vitit 1166, të pranishëm ishin “peshkopi shqiptar Lazar”, “George, abati Shqiptar” dhe “priori shqiptar Andrea”.

Në një dokument tjetër, më vetë Papa Aleksandri i III-të (1159–1181) i kishte dërguar një letër “peshkopit Lazar nga Shqipëria”

Në një dorëshkrim grek që gjendet në Bibliotekën Kombëtare në Paris ekziston një regjistër i datës 8 prill 1179, ku përmendet Sevasti Kostandin Duka i emëruar nga Perandori Manuel Komneni në mess të shekulli të 12-të si Duk dhe kryepeshkop i Diokleas (Malit të Zi), Dalmacisë, Kroacisë, Shqipërisë dhe Splitit ” (τοῦτον δοῦκ(α) καὶ ἀρχηγὸν καστής(ας) ἐπὶ πάση Διοκλήᾳ, Δαλματ(ίᾳ), Χορβατ(ίᾳ), Ἀρβαν(ίᾳ) καὶ Spalath(rῳ).

Pas rënies së Kostandinopojës në duart e kryqtarë katolikë dhe goditjes fatale ndaj Perandorisë Bizantine në vitin 1204, shqiptarët shfaqen si një faktor politik i veçantë, i udhëhequr nga krerët e familjes Progoni (të Gjinit dhe Dhimitrit), ku mjaft anëtarë të tyre ishin martuar me familjet sunduese serbe dhe bizantine.

Bazuar në të dhënat që kemi deri sot, shikojmë se në mesjetë shqiptarët ishin faktor gjeografik, politik dhe shpirtëror, natyrisht sipas veçorive të tyre etnike në mënyrën e jetesës dhe me një organizim shoqëror disi të veçantë nga fqinjët, fatkeqsisht për ngjizjen e tyre etnike shumë të fragmentizuar.

Nga ana tjetër faktori serb me në krye Nemanjët, në fillim të shekullit të 13-të shpalli kishën autoqefale të Serbësi, me kryepeshkop Shën Savën, si edhe krijoi mbretërinë e Serbisë me kral vëllanë e tij Stefanin e Ri.

Kryesore në këtë zhvillim të faktorit serb ishte mbështetja dhe privilegjet e Patriarkanës dhe Perandorit të Bizantit, duke shfrytëzuar më së mirë nevojat gjeopolitike të Bizantit për të përballuar Papën e Romës dhe në përgjithësi latinët, pas kryqëzatës së vitit 1204 me marrjen prej tyre të Kostandinopojës.

Në vend të epilogut

Në shekullin e 19-të, në Shkodër funksiononin shtatë konsullata të huaja, ajo e Austro-Hungarisë, Britanisë së Madhe, Francës, Rusisë, Italisë, Greqisë dhe Malit të Zi. Një pjesë e qytetit të Shkodrës ishte e banuar edhe nga një komunitet i vogël sllav.

Petar Kostić shkroi se në mesin e shekullit të 19-të kishte vetëm rreth pesëdhjetë familje serbe në Shkodër

Në fund të viteve 1830, në Shkodër u krijua shkolla serbe nëpërmjet kishës serbe aty, ku gjatë gjithë funksionimit të saj ishte nën patronazhin e Rusisë, Serbisë dhe Malit të Zi.

Edhe vetëm nga ky fakt duket që interesimi për Shkodrën nuk ishte thjesht i një shteti për bashkëkombësit e tij, por pansllavist me gjihë thellësinë kohore dhe përmasat gjeografike të këtij nocioni…

Në fund të vitit 1876, konsullata ruse e Shkodrës i raportonte Ministrisë së Jashtme të Rusisë, se në Shkodër kishte 800 ortodoksë, dhe numuri i tyre arrinte rreth pesë mijë në gjithë Shqipërinë veriore (ku përfshiheshin, zona e Shkodrës, Malësia e Madhe deri në fushën e Kosovës me Prizrenin, Gjakovën, Pejën etj.)

Historia nuk është vetëm një fosile kohore, por shpesh shërben si sistem kapilar i cili prej thellësisë së shekujve furnizon me ujin e jetëdhënës të ëndrrave të shkuara. Dhe faktet jo shumë të largëta në kohë e dëshmojnë këtë.

Në vitin 1896, mbreti i Serbisë Aleksandër Obrenovic i 1-rë vizitoi manastirin e famshëm të Hilandarit atje ku filloi formëssimi shpirtëror i serbëve. Surpiza shokuese ishte faakti se në atë vatër të kombit serb nuk kishtee mbetur më asnjë murg serb. Dhe mbreti Alekandër i dhuroi manastirit 6.000 lira ari për rimëkëmbjen e tij me murgj serb…

Tek Karta e Stefan Numanjës së Ri, mbretit tashmë të Serbisë, në shekullin e 13-të përmendet edhe emri i Rozafës. Nuk e dimë saktë a ka lidhje ky emër me Kalanë e Shkodrës apo të Skadar-it, ashtu si dhe me baladën epike të Kalasë së Shkodrës (apo Rozafës, si i thonë serbët), e cila këndohet si nga serbët dhe shqiptarët, po ashtu edhe nga grekët me urën e Artës.

Simbolika e motivimit të kësaj balade prej mugëtirës mesjetare do të ishte e mjaftueshme për popujt ballkanikë që të murosin në kujtimet e tyre të shkuarën, dhe të bëjnë së bashku historinë e tyre bashkëkohore…