Shkupi pas 114 vjetëve, nga kryeqendra historike te horizonti evropian

Njëqind e katërmbëdhjetë vjet pas çlirimit të Shkupit, historia nuk na vendos më përballë nevojës për të kujtuar vetëm një ngjarje të lavdishme të së kaluarës, por na detyron të reflektojmë mbi përgjegjësinë që kemi ndaj së ardhmes. Përvjetorë të tillë nuk janë thjesht data kalendarike dhe as ceremoni protokollare ku vendosen kurora me lule para monumenteve të heronjve. Ata janë pika kthesash morale, politike dhe historike, ku një komb duhet të pyesë veten nëse po ecën në drejtimin që ia përcaktuan ata që sakrifikuan gjithçka për lirinë. Shkupi mbetet një nga hapësirat më domethënëse të kujtesës kombëtare shqiptare, sepse këtu u ndërthurën vizioni politik dhe sakrifica, këtu u formësuan strategjitë e lëvizjes kombëtare dhe këtu vepruan personalitete që e kuptuan më herët se të tjerët se mbijetesa e shqiptarëve nuk do të varej vetëm nga trimëria në fushën e betejës, por mbi të gjitha nga aftësia për të ndërtuar unitet politik dhe vetëdije kombëtare. Hasan Prishtina dhe Isa Boletini nuk ishin vetëm dy figura të së njëjtës epokë; ata përfaqësonin bashkimin e mendimit dhe të veprimit, të diplomacisë dhe të sakrificës, të vizionit dhe të forcës. Pikërisht për këtë arsye, kujtimi i tyre sot nuk mund të reduktohet në një akt ceremonial. Ai duhet të lexohet si një mesazh politik dhe moral për kohën tonë.

Paradoksi më i madh i momentit që po jeton kombi shqiptar është se, ndonëse shqiptarët nuk kanë pasur kurrë më shumë institucione shtetërore dhe më shumë mbështetje ndërkombëtare sesa sot, ata njëkohësisht përballen me një nivel shqetësues fragmentimi politik dhe mungese koordinimi strategjik. Historia dëshmon se kombet rrallë dështojnë për mungesë potenciali; ato dështojnë kur nuk arrijnë ta organizojnë potencialin që posedojnë. Në këtë kuptim, sfida më e madhe nuk është mungesa e kapaciteteve njerëzore, ekonomike apo diplomatike, por mungesa e një vizioni të përbashkët që i orienton këto kapacitete drejt interesit kombëtar. Kjo është arsyeja pse përvjetori i çlirimit të Shkupit duhet të lexohet si një kambanë alarmi dhe jo vetëm si një festë historike.

Shqipëria ndodhet në pragun e procesit më të rëndësishëm politik që nga shpallja e pavarësisë. Integrimi i saj në Bashkimin Evropian nuk është vetëm një objektiv institucional apo diplomatik, por përfaqëson kurorëzimin e një aspirate historike të shqiptarëve për t’u bërë pjesë e plotë e qytetërimit politik evropian. Breza të tërë kanë luftuar, kanë sakrifikuar dhe kanë ndërtuar shtetin shqiptar me bindjen se një ditë Shqipëria do të ulej si e barabartë në tryezën e kombeve evropiane. Sot kjo mundësi është më pranë se kurrë. Pikërisht për këtë arsye, çdo energji që harxhohet në konflikte të brendshme, në polarizim të skajshëm politik apo në logjikën e përjashtimit të kundërshtarit, nuk dëmton vetëm qeveri apo parti të caktuara; ajo cenon një proces historik që i përket të gjithë kombit. Integrimi evropian nuk është projekt i një mazhorance apo opozite. Ai është projekti më i madh kombëtar i Shqipërisë në shekullin XXI. Përmbyllja me sukses e këtij procesi do ta shndërronte Shqipërinë në qendrën natyrore politike, ekonomike, akademike dhe diplomatike të hapësirës shqiptare, duke i dhënë asaj një rol të ri stabilizues në rajon dhe duke e bërë faktor më të fuqishëm për mbështetjen e interesave legjitime të shqiptarëve kudo që jetojnë.

Në të njëjtën kohë, Kosova po kalon një etapë vendimtare të konsolidimit të shtetësisë së saj. Procesi nuk është më ai i shpalljes së pavarësisë, por i përmbylljes së legjitimitetit të saj të plotë ndërkombëtar. Pikërisht në këtë fazë kërkohet pjekuri politike, unitet institucional dhe ruajtje e partneriteteve strategjike që e bënë të mundur lindjen e shtetit të Kosovës. Çdo krizë e panevojshme politike, çdo konflikt institucional dhe çdo dobësim i marrëdhënieve me aleatët strategjikë krijon hapësira që shfrytëzohen nga aktorët që ende kundërshtojnë subjektivitetin ndërkombëtar të Kosovës. Historia e shteteve të reja dëshmon se konsolidimi i tyre nuk varet vetëm nga njohjet diplomatike, por nga aftësia për të ndërtuar institucione të forta, të besueshme dhe të qëndrueshme. Për Kosovën, uniteti nuk është luks politik; ai është kusht ekzistencial për përmbylljen e projektit shtetëror.

Po aq shqetësuese paraqitet gjendja politike e shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut. Pas dekadash sakrificash, pas proceseve të vështira politike dhe pas arritjeve që kulmuan me Marrëveshjen Kornizë të Ohrit, është krijuar përshtypja se energjia politike shqiptare po shpërndahet në rivalitete të pafundme që kanë prodhuar dobësim të pozitës kushtetuese dhe të kapacitetit ndikues të faktorit shqiptar. Përçarjet e importuara, polarizimi artificial dhe mungesa e koordinimit strategjik kanë krijuar një situatë ku shpeshherë interesi afatshkurtër partiak ka mbizotëruar mbi interesin afatgjatë kombëtar. Kjo është një prirje që historia e ka dënuar gjithmonë. Asnjë komunitet nuk ka arritur të avancojë të drejtat e tij duke qenë i fragmentuar. Vetëm një kulturë e re bashkëpunimi, dialogu dhe përgjegjësie politike mund ta rikthejë shqiptarin në Maqedoninë e Veriut në rolin që i takon si faktor shtetformues dhe stabilizues.

Në këtë panoramë nuk mund të lihet jashtë mërgata shqiptare, e cila përfaqëson një nga potencialet më të mëdha strategjike të kombit. Për dekada me radhë ajo ka mbajtur gjallë ekonominë, ka mbështetur arsimin, kulturën dhe familjet shqiptare, ndërsa në periudha vendimtare ka qenë zëri më i fuqishëm i çështjes shqiptare në qendrat perëndimore të vendimmarrjes. Megjithatë, potenciali i saj ende nuk është organizuar në përmasën që kërkojnë zhvillimet e sotme. Mërgata nuk duhet parë vetëm si burim remitancash financiare, por si një rrjet global ekspertize, diplomacie publike, inovacioni, kapitali intelektual dhe ndikimi politik. Mobilizimi i saj në funksion të interesit kombëtar duhet të jetë një ndër prioritetet strategjike të dekadës së ardhshme.

Historia nuk u jep kombeve pafundësisht mundësi për të korrigjuar gabimet e tyre. Ka momente kur rrethanat ndërkombëtare, zhvillimet rajonale dhe potenciali i brendshëm përputhen në mënyrë të tillë sa krijojnë një dritare historike që, nëse humbet, mund të mos rikthehet për shumë breza. Kombi shqiptar ndodhet pikërisht përballë një dritareje të tillë. Shqipëria ka mundësinë të përmbyllë integrimin evropian; Kosova të konsolidojë plotësisht shtetësinë e saj; shqiptarët në Maqedoninë e Veriut të rikthejnë kohezionin politik dhe të avancojnë statusin e tyre kushtetues; ndërsa mërgata të shndërrohet në një fuqi të organizuar zhvillimi dhe ndikimi. Këto procese nuk mund të trajtohen si zhvillime të ndara. Ato përbëjnë pjesë të të njëjtit horizont historik dhe kërkojnë një vetëdije të re kombëtare, ku uniteti të mos kuptohet si uniformitet politik, por si aftësi për të mbrojtur interesat strategjike të përbashkëta.

Në këtë kuptim, 114-vjetori i çlirimit të Shkupit nuk është vetëm një datë përkujtimore. Ai është një thirrje alarmi. Ai na kujton se rreziku më i madh për kombin shqiptar nuk vjen më nga mungesa e lirisë, por nga rreziku që liria të administrohet pa vizion, pa koordinim dhe pa përgjegjësi historike. Hasan Prishtina dhe Isa Boletini nuk na lanë vetëm kujtimin e një epoke heroike; ata na lanë një metodë politike që mbetet po aq aktuale sot sa ishte në vitin 1912: kur mendja dhe zemra, vizioni dhe guximi, shteti dhe kombi ecin së bashku, historia hap dyert e saj. Kur ato ndahen, historia mbyllet dhe brezat paguajnë çmimin e përçarjes. Prandaj, ky është çasti kur shqiptarët duhet të kuptojnë se nuk ndodhen përpara një beteje për pushtet, por përpara një prove historike që do të përcaktojë vendin e tyre në Evropën e shekullit XXI. Vetëm uniteti strategjik, përgjegjësia institucionale dhe mobilizimi i të gjitha potencialeve kombëtare mund ta shndërrojnë këtë moment në kapitullin më të rëndësishëm të historisë moderne shqiptare.