Analizë: Papa Leo përdor tekstin e parë të rëndësishëm papnor, paralajmëron rreth rreziqeve të inteligjencës artificiale

Papa Leo XIV ka publikuar tekstin e parë të madh teologjik të papatit të tij , duke paralajmëruar për fuqinë në rritje të inteligjencës artificiale dhe duke bërë thirrje për rregullim më të fortë të teknologjisë.

E publikuar të hënën, enciklika prej 42,300 fjalësh “ Magnifica Humanitas ” shënon deklaratën më gjithëpërfshirëse të Papa Leos deri më tani mbi premtimin dhe rreziqet e inteligjencës artificiale, një temë për të cilën ai ka folur vazhdimisht gjatë vitit që nga zgjedhja e tij. I formuluar si një apel për mbrojtjen e njerëzimit në një botë që automatizohet me shpejtësi, teksti u kërkon qeverive, korporatave dhe individëve të ngadalësojnë ritmin e zhvillimit teknologjik dhe të sigurojnë që inteligjenca artificiale të mbetet subjekt i mbikëqyrjes etike dhe politike. Ai e paraqiti enciklikën në Vatikan së bashku me Christopher Olah, një bashkëthemelues të Anthropic, në një gjest simbolik dialogu midis udhëheqjes së Kishës dhe industrisë së inteligjencës artificiale.

Papa theksoi në dokument se nuk është kundër inovacionit. Në vend që të hidhte poshtë progresin teknologjik, ai shkroi se “teknologjia nuk duhet të konsiderohet, në vetvete, si një forcë antagoniste ndaj njerëzimit”, por përkundrazi duhet të udhëhiqet nga përdorimi i përgjegjshëm dhe etik. Por ai paralajmëroi se pa masa mbrojtëse më të forta, inteligjenca artificiale mund të thellojë pabarazinë, të dobësojë veprimin njerëzor dhe të zhvendosë vendimet kritike gjithnjë e më shumë nga duart e njeriut.

“Thirrja për maturi, vlerësim rigoroz dhe madje, ndonjëherë, një ritëm më të ngadaltë në përvetësimin e inteligjencës artificiale nuk do të thotë kundërshtim i progresit”, shkroi Leo. “Përkundrazi, është një ushtrim kujdesi i përgjegjshëm për familjen njerëzore.”

Papa e ka ngritur çështjen e inteligjencës artificiale si një shqetësim qendror që në fillimet e papatit të tij, duke i thënë Kolegjit të Kardinalëve menjëherë pas zgjedhjes së tij se Kisha do të përballej me rreziqet që inteligjenca artificiale i paraqet “dinjitetit njerëzor, drejtësisë dhe punës”, një fokus tek i cili ai është rikthyer në fjalimet gjatë gjithë vitit të tij të parë si papë.

Fokusi i Leos te IA-ja reflektohet edhe në vetë emrin e tij papnor, të cilin e zgjodhi duke iu referuar Papa Leos XIII, enciklika e të cilit e vitit 1891 “Rerum Novarum” trajtoi pasojat sociale të Revolucionit Industrial dhe vendosi themelet e mësimdhënies sociale moderne katolike mbi punën dhe teknologjinë. Leos XIV ka bërë një krahasim të drejtpërdrejtë midis momentit aktual të zhvillimit teknologjik dhe atij me të cilin u përball emni i tij më i fundit më shumë se një shekull më parë, duke e përshkruar IA-në si një “revolucion të ri industrial”.

Çfarë është një enciklikë?

Një enciklikë është një nga dokumentet më të rëndësishme mësimore që një papë mund të lëshojë. Tradicionalisht të shkruara si letra drejtuar peshkopëve katolikë dhe kishës në përgjithësi, enciklikat ofrojnë udhëzime autoritare mbi çështje të mëdha morale, sociale ose politike dhe shpesh formësojnë mendimin katolik për breza, madje duke ndikuar në debate që shkojnë shumë përtej Vatikanit. Enciklika e kaluar me të cilën “Magnifica Humanitas” e re e Leos është më qartësisht paralele është “ Rerum Novarum ” e Papa Leos XIII. E shkruar gjatë Revolucionit Industrial, enciklika historike trajtoi të drejtat e punëtorëve, pabarazinë ekonomike dhe pasojat sociale të industrializimit të shpejtë, duke mbrojtur njëkohësisht mbrojtjen e punës, duke paralajmëruar kundër kapitalizmit të parregulluar dhe socializmit. Ajo u bë një tekst themelor i mësimdhënies sociale moderne katolike, një rëndësi për të cilën papa aktual foli drejtpërdrejt në enciklikën e tij të sapobotuar.

“Me atë dokument, paraardhësi im i dashur i dha shtysë reflektimit mbi shoqërinë, ekonominë dhe politikën, e cila tani njihet si ‘Doktrina Sociale e Kishës’”, shkroi ai. “Kur disa kundërshtuan që Kisha të mos humbiste energji për çështje të kësaj bote, por të përqendrohej në komunikimin e mesazhit të jetës së përjetshme, Leo XIII u përgjigj me realizëm dhe mençuri, duke thënë se shpallja e Ungjillit nuk mund të anashkalojë jetën konkrete të njerëzve.”

Leo XIV shprehu dëshirën e tij për të “shtuar zërin tim në këtë traditë të gjallë” me enciklikën e tij të parë, të cilën e nënshkroi zyrtarisht më 15 maj, saktësisht 135 vjet pasi u botua “Rerum Novarum” – duke nënvizuar më tej paralelet midis dokumenteve.

“Magnifica Humanitas” gjithashtu vazhdon një traditë më të gjerë të teksteve papnore që flasin për çështje të mëdha globale. Enciklika “ Pacem in Terris ” e Papa Gjon XXIII e vitit 1963 trajtoi kërcënimet bërthamore dhe paqen botërore gjatë Luftës së Ftohtë. “ Humanae Vitae ” e Papa Palit VI, e lëshuar në vitin 1968, shkaktoi dekada debati mbi kontrollin e lindjeve dhe autoritetin e kishës. Kohët e fundit, enciklika “ Laudato Si’ ” e Papa Françeskut e vitit 2015, e fokusuar në mjedis, e paraqiti ndryshimin e klimës si një çështje morale dhe shpirtërore.

Për çfarë paralajmëron dhe për çfarë nxit Papa Leo në “Magnifica Humanitas”

Në enciklikë, Leo përshkroi rreziqet që ai beson se paraqet inteligjenca artificiale dhe propozoi përgjigje që qeveria, kompanitë dhe shoqëria e gjerë mund të ndërmarrin për t’i adresuar ato.

Duke i bërë jehonë shqetësimeve të “Rerum Noarum”-it të përqendruara te punëtorët, ai paralajmëroi se automatizimi i shpejtë mund t’i zhvendosë punëtorët dhe të riformësojë tregjet e punës në mënyra që do të rrezikonin t’i linin shumë njerëz në “mosaktivitet të detyruar”, duke minuar si dinjitetin njerëzor ashtu edhe stabilitetin shoqëror.

“Ndjekja e fitimeve më të mëdha nuk mund të justifikojë zgjedhjet që sakrifikojnë sistematikisht vendet e punës”, shkroi ai. Ai gjithashtu ngriti shqetësime në lidhje me dezinformimin e gjeneruar nga inteligjenca artificiale – dhe veçanërisht ndikimin e saj tek fëmijët dhe të rinjtë – si dhe përqendrimin e pushtetit në fushën teknologjike në zhvillim midis një numri të vogël kompanish.

Disa nga gjuhët e tij më të ashpra në dokument ishin të drejtuara drejt ndikimit që inteligjenca artificiale mund të ketë në luftë. Ai paralajmëroi se inteligjenca artificiale po e bën më të lehtë zhvillimin e konfliktit dhe po lejon që ai të zhvillohet me një distancë më të madhe psikologjike. “Lehtësia në rritje me të cilën mund të vendosen sistemet autonome të armëve”, shkroi ai, “e bën luftën më ‘të realizueshme’ dhe më pak të nënshtruar ndaj kontrollit njerëzor”.

Edhe pse paralajmëroi kundër rreziqeve që paraqet teknologjia, Leo e përshkroi gjithashtu potencialin e inteligjencës artificiale si një “dhuratë që mund të lehtësojë vuajtjet dhe të hapë mundësi të reja” – me kusht që, sipas tij, ajo të drejtohet drejt vlerave të përqendruara te njeriu dhe jo drejt fitimeve apo kontrollit të përqendruar.

Për këtë qëllim, ai argumentoi se qeveritë nuk mund ta lënë të ardhmen e inteligjencës artificiale në dorë të kompanive private ose “dorës së padukshme” të tregut. Në vend të kësaj, ai bëri thirrje për “korniza të forta ligjore, mbikëqyrje të pavarur, përdorues të informuar dhe një sistem politik që nuk heq dorë nga përgjegjësia e tij” për të siguruar që teknologjia i shërben të mirës së përbashkët.

Ai kërkoi ndërmarrjen e veprimeve për të luftuar rreziqet e ndryshme që ai beson se mbart IA, duke përfshirë arsimin për të ndihmuar njerëzit – dhe veçanërisht studentët – të përballen më mirë me përdorimin në rritje të IA-së dhe t’i nënshtrojnë përdorimin e teknologjisë në luftë “kufizimeve më të rrepta etike”.

Duke argumentuar se “nuk mund ta konsiderojmë inteligjencën artificiale moralisht neutrale”, ai shkroi gjithashtu se “përgjegjësia duhet të përcaktohet qartë në çdo fazë” në mënyrë që të jetë e mundur të identifikohet “kush duhet të ‘jep llogari’ për vendimet, t’i justifikojë ato, t’i monitorojë dhe, kur është e nevojshme, t’i sfidojë ato dhe të ndreqë çdo dëm të shkaktuar”.

Përtej masave mbrojtëse rregullatore, ai bëri thirrje për atë që e përshkroi si “çarmatim” të inteligjencës artificiale duke e “çliruar” atë nga konkurrenca ekonomike dhe ushtarake dhe “kontrolli monopolist” dhe duke e ekspozuar atë ndaj diskutimit dhe debatit më të gjerë.

“Ajo që nevojitet”, shkroi ai, “është një përfshirje politike më aktive që është e aftë të ngadalësojë gjërat kur gjithçka po përshpejtohet, dhe të mbrojë mundësitë që komunitetet të jenë ende në gjendje të marrin pjesë dhe të bëjnë pyetje.”