Mungesa e çerdheve dhe qendrave për të moshuar po e lë gjysmën e popullsisë jashtë tregut të punës – çfarë thotë raporti i GAP-it?

Pjesëmarrja e ulët e grave në tregun e punës në Kosovë vazhdon të mbetet një nga ngulfatjet kryesore të zhvillimit socio-ekonomik të vendit. Ndonëse korniza ligjore deklarative promovon barazi, në praktikë mungesa e infrastrukturës thelbësore të kujdesit shoqëror — si çerdhet për fëmijë dhe qendrat për të moshuarit — po i detyrohet gratë të mbajnë barrën e rëndë të punës së papaguar, duke ua prerë çdo mundësi për qasje në punësim formal.

Këto janë përfundimet alarmante që ngre raporti më i ri i Institutit GAP, i titulluar “Institucionet e kujdesit në Kosovë: Kapacitetet dhe shpërndarja gjeografike në kontekstin e punësimit të grave”.

Pabarazia urbane-rurale: Vetëm 26% e fëmijëve të përfshirë në edukimin e hershëm

Sipas të dhënave të analizuara në raport, rreth 74% e grave në moshë pune në Kosovë ishin ekonomikisht joaktive përgjatë vitit 2024. Ky tregues i zymtë lidhet ngushtë me mungesën e shërbimeve të përballueshme të kujdesit për fëmijët.

Në shkallë vendi figurojnë të regjistruara 278 institucione parashkollore, por rreth 81% e tyre janë të përqendruara ekskluzivisht në zonat urbane, duke lënë familjet rurale në një izolim total institucional.

Boshllëku institucional: Qytetet e mëdha pa asnjë qendër publike për të moshuarit

Përtej kujdesit për fëmijët, barra e të moshuarit rëndon po aq rëndë mbi supet e familjeve. Me një popullsi prej rreth 177,915 individësh mbi moshën 65-vjeçare (11% e popullsisë), vendi færballëzohet me një mungesë drastike të strukturave mbështetëse.

Analiza e GAP-it zbulon se në 27 komunat e përfshira në hulumtim funksionojnë vetëm 15 institucione publike dhe me bazë në komunitet (8 shtëpi rezidenciale dhe 7 qendra për qëndrim ditor).

Çerdhet si motor i punësimit të grave

Gjetjet e raportit dëshmojnë se ekziston një lidhje e qartë statistikore mes pranisë së çerdheve dhe treguesve të tregut të punës. Komunat me më shumë institucione parashkollore për kokë fëmije regjistrojnë shkallë më të ulëta të papunësisë dhe joaktivitetit tek gratë.

Puna e papaguar e kujdesit në Kosovë llogaritet të ketë një vlerë kolosale prej 2.8 miliardë eurosh në vit (rreth 33% e BPV-së), ku gratë shpenzojnë mesatarisht 6 orë në ditë në punë shtëpiake të papaguara – rreth 44% më shumë se burrat. Ndërkaq, vlerësimet e Fondit Monetar Ndërkombëtar (FMN) tregojnë se barazimi i pjesëmarrjes së grave në tregun e punës me mesataren e Ballkanit Perëndimor do të rriste Bruto Produktin Vendor (BPV) për rreth 23%.

Çfarë sugjeron Instituti GAP?

Për t’i dhënë fund këtij ngërçi strukturor, Instituti GAP kërkon një kthesë strategjike, duke e trajtuar kujdesin shoqëror jo si ndihmë sociale, por si investim ekonomik: