Nga Dielli te truri i njeriut: Çfarë zbulojnë shkencëtarët gjatë eklipseve?

Eklipset tregojnë se si ka ndryshuar marrëdhënia e njerëzimit me dijen.

Në lashtësi, errësimi i papritur i Diellit shihej si një ogur i keq dhe shkaktonte frikë. Sot, eklipset janë kthyer në një mundësi të rëndësishme për shkencëtarët për të studiuar Diellin, Tokën, kafshët dhe edhe reagimet e njerëzve.

Në qytetërimet e lashta, zhdukja e Diellit në mes të ditës shkaktonte habi dhe frikë. Në Kinën e lashtë besohej se një dragua po hante Diellin për shkak të sjelljes së keqe të njerëzve. Banorët u binin daulleve për të trembur dragoin dhe për të rikthyer dritën.

Një eklips diellor i vitit 648 para Krishtit, i parë mbi ishullin grek Paros, frymëzoi edhe poetin Archilochus, i cili e përshkroi errësimin e mesditës si një ngjarje që tregonte se çdo gjë ishte e mundur.

Por përtej miteve dhe besimeve, eklipset ndihmuan që njerëzit të kuptonin më mirë lëvizjen e trupave qiellorë.

Me kalimin e shekujve, roli shkencor i eklipseve u bë gjithnjë e më i rëndësishëm. Në vitin 1868, gjatë një eklipsi, shkencëtarët zbuluan heliumin në spektrin e Diellit, përpara se ky element të identifikohej në Tokë.

Një tjetër moment i rëndësishëm ishte eklipsi i 29 majit 1919. Vëzhgimet e bëra nga Brazili deri në Afrikën Lindore ndihmuan në konfirmimin e teorisë së relativitetit të përgjithshëm të Albert Einstein, duke matur devijimin e dritës së yjeve nga graviteti i Diellit.

Sot, edhe pse satelitët e vëzhgojnë Diellin vazhdimisht, eklipset vazhdojnë të jenë të vlefshme për shkencëtarët. Ato krijojnë kushte të rralla që nuk mund të përsëriten lehtësisht me pajisje artificiale.

Çfarë studiojnë shkencëtarët gjatë eklipsit?

Një nga objektivat kryesore është studimi i koronës diellore, shtresa e jashtme e atmosferës së Diellit.

Shkencëtarët përdorin pajisje të quajtura koronografë, të cilat krijojnë një lloj eklipsi artificial duke mbuluar pjesën qendrore të Diellit. Megjithatë, sipas astrofizikanëve, Hëna mbetet shumë më efektive në mbulimin e diskut diellor.

Kjo është e rëndësishme sepse aktiviteti i Diellit ndikon në magnetosferën dhe jonosferën e Tokës, si dhe në kushtet që ndikojnë te satelitët, astronautët dhe fluturimet ajrore.

Një nga misteret që shkencëtarët po përpiqen të zgjidhin është temperatura shumë e lartë e koronës diellore. Ajo arrin rreth 1.5 milionë Kelvin, ndërsa sipërfaqja e Diellit ka një temperaturë prej rreth 5 800 Kelvin.

Studimi i këtyre dukurive mund të ndihmojë gjithashtu në kuptimin më të mirë të yjeve të tjerë dhe të sistemeve ku ndodhen planetet jashtë Sistemit Diellor.

Shkencëtarët do të studiojnë edhe kafshët

Eklipset nuk interesojnë vetëm astronomët. Edhe biologët i shfrytëzojnë këto ngjarje të rralla për të studiuar reagimin e kafshëve ndaj ndryshimit të papritur të dritës.

Një grup studiuesish spanjollë ka kërkuar 300 vullnetarë për të marrë pjesë në një eksperiment që do të analizojë reagimin e kafshëve para, gjatë dhe pas eklipsit.

Projekti do të përdorë regjistrues zanorë për të krahasuar tingujt dhe sjelljen e kafshëve në këto tri faza. Vëmendje e veçantë do t’u kushtohet zogjve dhe lakuriqëve të natës.

Studiuesit dyshojnë se lakuriqët mund ta ngatërrojnë errësirën e eklipsit me ardhjen e natës dhe të fillojnë aktivitetin më herët se zakonisht.

Vëzhgime të mëparshme kanë treguar se gjatë eklipseve bletët kthehen shpejt në kosheret e tyre, primatët mblidhen dhe reagojnë ndaj qiellit, ndërsa zogjtë e ditës heshtin dhe disa kafshë të natës bëhen aktive.

Edhe elefantët, luanët dhe arinjtë do të vëzhgohen gjatë eklipsit në disa kopshte zoologjike në Spanjë.

Si ndikon eklipsi te njerëzit?

Shkencëtarët kanë nisur të studiojnë edhe ndikimin e eklipseve te trupi dhe mendja e njeriut.

Gjatë eklipsit të vitit 2017 në Shtetet e Bashkuara, studiuesit analizuan rreth 3 milionë postime në rrjetet sociale. Ata zbuluan se njerëzit që e përjetuan eklipsin e plotë shfaqën ndjenja më të forta mahnitjeje dhe përdorën më shumë gjuhë që lidhej me mbështetjen, modestinë dhe ndjenjën e komunitetit.

Në vitin 2023, një tjetër studim në New Mexico analizoi reagimet e trurit dhe zemrës gjatë një eklipsi unazor. Rezultatet e para treguan ndryshime në aktivitetin e trurit që lidhen me ndjenjën e mahnitjes, megjithëse kërkimi mbetet ende në fazat fillestare.

Një eksperiment tjetër do të zhvillohet gjatë eklipsit të plotë të 12 gushtit. Shkencëtarët katalanas kanë nisur projektin “Solaris”, ku rreth 5 mijë vullnetarë do të përdorin orët inteligjente për të regjistruar të dhëna biologjike para, gjatë dhe pas eklipsit.

Studiuesit në Barcelonë do të analizojnë këto të dhëna për të parë se si ndryshon ritmi i zemrës dhe frymëmarrja kur mijëra njerëz përjetojnë njëkohësisht errësimin e papritur të qiellit.

Pavarësisht shekujve të vëzhgimeve, disa minuta eklips vazhdojnë t’u ofrojnë shkencëtarëve mundësi të reja për të studiuar Diellin, Tokën, kafshët dhe vetë njeriun.

Artikulli është përshtatur në shqip nga France 24