Qeveritë po e keqmenaxhojnë krizën e rritjes së kostos së jetesës

The Economist

Greva, revolta për bukë dhe “agjitacion socialist”: këto shprehje mbarëbotërore të pakënaqësisë kishin një shkak të përbashkët, argumentonte Irving Fisher, një ekonomist në Universitetin e Yale, në vitin 1912. Ajo ankesë e përbashkët ishte rritja e “kostos së jetesës”.

Problemi ndihej në vende aq të largëta sa Kanadaja dhe India, Franca dhe Japonia. Të prisje që ndonjë lokalitet i vetëm të trajtonte forcat në lëvizje, shkruante Fisher, ishte pothuajse po aq absurde sa të prisje që fshatarët në Gjirin e Fundy-t të përpiqeshin të parandalonin ngritjen e baticave.

Më shumë se një shekull më vonë, kostoja e jetesës po ngjitet përsëri. Qeveritë sot po përballen me një valë të ngjashme zemërimi nga votuesit, të cilët janë të lodhur nga faturat e larta të energjisë, ushqimet e shtrenjta dhe qiratë e papërballueshme.

Por ashtu si në kohën e Fisher-it, mënyra se si udhëheqësit politikë po i përgjigjen kësaj krize është thellësisht e gabuar. Detyra e tyre është të rrisin të ardhurat, jo të shtypin çmimet. Edhe Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN) bie dakord me Fisher-in.

Ekonomistët e kanë pasur gjithmonë të qartë se kur rritet kostoja e një malli thelbësor, qasja më e mirë është t’u jepen para dorazi atyre që kanë më shumë nevojë, duke i lënë çmimet e tregut të lira. Kjo funksionon për dy arsye kryesore.

E para ka të bëjë me efiçencën: çmimet e larta shërbejnë si një sinjal i rëndësishëm që konsumatorët të reduktojnë konsumin ose të gjejnë alternativa (për shembull, të ulin termostatin). E dyta ka të bëjë me shpërndarjen e drejtë: subvencionimi i çmimit të një produkti ndihmon këdo që e blen atë, përfshirë edhe të pasurit që nuk kanë nevojë për ndihmë.

Megjithatë, politikanët në mbarë botën e pasur u përballën me një presion të jashtëzakonshëm për të vepruar. Përgjigjja e tyre thuajse unanime ishte të ndërhynin drejtpërdrejt në mekanizmin e çmimeve. Përmes tavaneve të çmimeve, subvencionimit të faturave të dritave dhe gazit, apo uljes së përkohshme të taksave mbi karburantet, qeveritë u përpoqën të zbutnin goditjen për konsumatorët.

Sipas një analize të re, rreth 70 për qind e masave të marra nga vendet e pasura synonin rregullimin e çmimeve, dhe jo mbështetjen e të ardhurave të njerëzve. Ky fiksim pas kontrollit të çmimeve përfaqëson një dështim të madh të politikëbërjes ekonomike.

Të dhënat nga FMN-ja konfirmojnë se këto politika ishin tmerrësisht të pashënjestruara. Për çdo 1 euro të shpenzuar nga shtetet evropiane për të ulur çmimet e energjisë, vetëm rreth 20 cent shkuan për të ndihmuar familjet që ndodheshin në 20-përqindëshin më të varfër të popullsisë.

Pjesa më e madhe e fondeve publike shkoi për të subvencionuar konsumin e shtresave të mesme dhe të pasura, të cilët jetojnë në shtëpi më të mëdha dhe ngasin makina që konsumojnë më shumë karburant.

Atëherë, pse politikanët zgjodhën rrugën më pak efiçente? Përgjigjja qëndron te frika politike dhe lehtësia administrative. Ulja e një takse mbi naftën apo vendosja e një tavani për faturat e energjisë mund të bëhet me një të rënë të lapsit dhe ndihet menjëherë nga të gjithë votuesit.

Në të kundërt, ndërtimi i një sistemi të mirëfeltë për shpërndarjen e ndihmave direkte sipas nivelit të të ardhurave kërkon kohë, të dhëna të sakta dhe një administratë të zhvilluar, gjë që shumë shtete nuk e kishin gati.

Në fund të fundit, përpjekja për të luftuar krizën e përballueshmërisë përmes shtypjes artificiale të çmimeve vetëm sa maskon simptomat pa shëruar sëmundjen. Ajo rrit borxhin publik, deformon tregjet dhe lë shtresat më vulnerabël pa mbështetjen e duhur që u nevojitet realisht.