Republika pa një ditë republike

E theksoj që në fillim se ky shkrim nuk ka të bëjë me Ditën e Republikës. Ne kemi mësuar nga historia se më 11 janar 1946, Shqipëria u shpall zyrtarisht republikë. Por ajo që kemi mësuar në librat e historisë nuk ekziston më në kujtesën publike. Nuk festohet. Nuk përkujtohet. Nuk ka ceremoni shtetërore, nuk ka reflektim kombëtar, nuk ka asnjë ndjesi se aty filloi forma politike në të cilën jetojmë edhe sot.

Pavarësisht se sistemi komunist ra dhe kemi ndryshuar disa kushtetuta gjatë kësaj kohe, Shqipëria mbeti po ajo republikë. Nuk kemi një datë të dytë themelimi. Nuk kemi një “republikë të re”. Nuk kemi një moment historik ku shqiptarët të jenë mbledhur e të kenë vendosur solemnisht parimet mbi të cilat ndërtohet shteti modern shqiptar.

11 janari kujtohet zakonisht vetëm si dita kur komunistët vulosën pushtetin e tyre. Dhe me të drejtë, sepse republika shqiptare lindi nën hijen e një sistemi totalitar. Por ky shkrim nuk e ka objekt këtë moment historik. Problemi është se Shqipëria nuk arriti kurrë ta çlirojë republikën nga ajo lindje politike. Tridhjetë e ca vite tranzicion kanë treguar se nuk kemi një kulturë republikane që të ishte më e fortë se regjimet dhe partitë.

Prandaj sot jetojmë në një shtet që quhet republikë, por që rrallëherë funksionon si e tillë.

Republika nuk është vetëm një formë juridike. Nuk mjafton të heqësh mbretin apo të shkruash në kushtetutë “Republika e Shqipërisë”. Republika është një filozofi e organizimit të pushtetit. Është ideja që askush nuk është mbi ligjin. Që pushtetet kontrollojnë njëri-tjetrin. Që institucionet nuk ndërtohen për t’i shërbyer liderit të radhës, por qytetarit.

Në Shqipëri ndodhi e kundërta. Ne morëm fjalën “republikë” (vetëm fjalën, as datën e krijimit jo), por nuk ndërtuam dot kulturën e saj.

Në vend të një modeli organik, krijuam një shtet të improvizuar me pjesë të marra nga çdo cep i botës. Ca ligje nga francezët, ca kode nga italianët, ca procedura nga gjermanët, ca institucione nga amerikanët, ca zakone administrative nga lindja komuniste dhe ca refleks oriental të bindjes ndaj njeriut të fortë.

Kemi parlament si anglezët, por me disiplinë partie që do ta kishte zili edhe Byroja Politike. Kemi institucione “të pavarura” si në Perëndim, por me kulturë besnikërie personale ndaj pushtetit. Kemi retorikë kushtetuese moderne dhe praktikë politike feudale. Përziejmë demokracitë monarkike evropiane me mënyrën e sundimit të oborreve orientale dhe në fund prodhojmë një sistem që nuk ngjan plotësisht me asgjë.

Republika shqiptare është bërë një konstruksion i çuditshëm ku ligjet nuk ndërtojnë rend, por shtohen mbi njëra-tjetrën si kate pa projekt. Njëlloj si Kushtetuta e Shqipërisë, që ndryshohet sa herë që shtrëngojnë duart Rama me Berishën, apo kur ndonjë ambasador kërkon ndonjë reformë sui generis nga shqiptarët.

Dhe sa herë sistemi hyn në krizë, përgjigjja jonë nuk është forcimi i institucioneve ekzistuese, por shpikja e institucioneve të reja duke ndryshuar kushtetutën. Çdo krizë prodhon një strukturë të re, një komision të ri, një agjenci të re, një mekanizëm të ri “të posaçëm”. Është bërë Kushtetuta me aq amendamente dhe arnime sa që nuk do ta njihte as krijuesi. I ka mbetur pa ndryshuar vetëm fjala Republikë.

Ne, në vend që të korrigjojmë shtetin, shtojmë shtetin mbi shtet.

Lexova sot një shkrim nga Ylli Manjani për një temë të cilën ai e ka ngritur shpesh si shqetësim: mania shqiptare për t’i vendosur “mballoma” kushtetutës. Sa herë që sistemi nuk funksionon, ne nuk analizojmë pse dështojnë institucionet ekzistuese; ne krijojmë institucione paralele. Dhe kështu republika shqiptare ka nisur të ngjajë jo me një arkitekturë logjike pushtetesh, por me një ndërtesë të vjetër ku çdo qeveri shton një dhomë sipas nevojës së momentit.

Krijojmë organe të posaçme, struktura speciale, mekanizma të jashtëzakonshëm, kompetenca hibride, institucione që nuk kontrollojnë njëri-tjetrin sipas frymës klasike republikane, por mbivendosen mbi njëri-tjetrin në mënyrë konfuze.

Por në Shqipëri kemi krijuar një sistem ku pushtetet jo vetëm ndërhyjnë tek njëri-tjetri, por shpesh krijojnë zona gri ku askush nuk mban përgjegjësi të plotë. Institucionet e reja lindin me kompetenca të gjera, me mbështetje ndërkombëtare, me status moral superior ndaj institucioneve të tjera, dhe gradualisht krijohet ideja se republika nuk funksionon më përmes ekuilibrit, por përmes përjashtimeve.

Çdo gjë bëhet “speciale”. Prokurori speciale. Gjykata speciale. Struktura speciale. Ligje speciale. Kompetenca speciale.

Por republika nuk mbahet nga institucione heroike dhe as nga “heronjtë e fëmijëve të Kimit”. Republika mbahet nga institucione normale që funksionojnë normalisht.

Në Shqipëri ne kemi humbur besimin tek normaliteti. Kemi bindjen se çdo problem zgjidhet vetëm me një mekanizëm të jashtëzakonshëm. Dhe kështu kemi ndërtuar një shtet ku askush nuk është plotësisht sovran në kompetencën e vet, por të gjithë mbivendosen mbi njëri-tjetrin.

Parlamenti kontrollon qeverinë në teori, por shumica parlamentare kontrollon parlamentin. Institucionet e pavarura kontrollohen nga interesat politike që i emërojnë. Drejtësia kërkon pavarësi, por njëkohësisht ndërtohet mbi mekanizma mbikëqyrjeje që krijojnë tension.

Ai nuk di më kush mban përgjegjësi. Nuk di kush vendos realisht. Nuk di kush kontrollon kë. Nuk di kush përgjigjet për dështimet. Dhe kur qytetari nuk arrin të kuptojë arkitekturën e shtetit të vet, republika fillon të largohet nga qytetari dhe të kthehet në pronë të kastës politike dhe juridike.

Kjo është arsyeja pse shqiptarët kanë një marrëdhënie të ftohtë me shtetin. Ata nuk e ndjejnë republikën si krijim të tyre. E shohin si një mekanizëm të largët, të paqartë dhe shpesh armiqësor. E shohin si krijim të një pushteti armiqësor.

Në republikat e konsoliduara ekziston një kulturë institucionale që i mbijeton qeverive. Në Shqipëri institucionet ndryshojnë frymë sa herë ndryshon pushteti. Administrata nuk i bindet shtetit, por partisë. Ligji interpretohet sipas interesit politik të ditës. Dhe çdo shumicë sillet jo si administratore e përkohshme e republikës, por si pronare e saj.

Kjo trashëgimi nuk është vetëm komuniste. Është më e thellë. Shqipëria historikisht ka pasur vështirësi të ndërtojë institucione impersonale. Pushteti gjithmonë është lidhur me individin, me kryetarin, me figurën dominuese. Edhe sot politika shqiptare funksionon më shumë mbi besnikërinë personale sesa mbi filozofinë institucionale.

Prandaj ne kemi liderë më të fortë se partitë, parti më të forta se shteti dhe shtet më të dobët se pushteti. Dhe ne që kemi kritika për këtë model qeverisjeje, ia kërkojmë këto ndryshime pikërisht njerëzve që e kanë në dorë dhe që u intereson gjendja që është, apo e kundërta e asaj që duhet. Sepse republika e vërtetë ua heq të drejtën që të qeverisin si deri më tani, pa kontroll. Dhe ndryshimet që mendojnë të bëjnë synojnë të kundërtën e asaj që kërkon republika: synojnë një përfaqësim sa më të ngushtë popullor, ngushtimin e pushtetit në vetëm dy duar dhe kthimin e zgjedhjeve në një formalitet katërvjeçar.

Në këtë kuptim, republika shqiptare vazhdon të mbetet një projekt i papërfunduar dhe është tërësisht i kotë diskutimi historik mbi datën e krijimit të republikës.