Europa e të ardhmes, do ta çoj këtë me vete në Bruksel!

Nga Enrico Letta

1. Zbatimi si sfida kryesore

Faleminderit. Jam vërtet i kënaqur të jem këtu, dhe do t’ju tregoj pse rikonfigurova axhendën time për të ardhur. Kur pashë titullin e këtij eventi — “prova, jo premtime” — kuptova menjëherë se ky është titulli që duhet vendosur mbi derën e çdo institucioni europian tani. Kjo nuk është retorikë. Është përshkrimi i një ndryshimi shpejtësie që Europa kërkon dhe që deri tani nuk e ka arritur.

Zbatimi është fjala që dëgjon kudo në Europë sot. Ndonjëherë është e vështirë ta bësh konkrete. Por mund t’ju them: nëse dështojmë të lidhim zbatimin me atë që bëjmë në nivel europian, do të humbasim Europën. Do të humbasim ëndrrën europiane. Sepse nëpër të gjithë kontinentin, si në shtetet anëtare ashtu edhe në vendet kandidate, shtrohet e njëjta pyetje: a është Europa në gjendje të zbatojë? Jemi nën presion mbi këtë. Shohim vende dhe sisteme — demokratike e më pak demokratike — që duken sikur zbatojnë më shpejt. Dhe ky perceptim i zbatimit të shpejtë jashtë Europës po dobëson kohezionin e brendshëm të Bashkimit Europian.

Për këtë ishin të domosdoshme dy raportet — i imi dhe ai i Draghit. Dhe për këtë viti 2026 është viti kur zbatimi filloi vërtet. Në shkurt, Këshilli Europian na ftoi të dy. Në prill, në Qipro, Këshilli Europian miratoi planin “Një Europë, Një Treg”. Viti 2025 humbi thuajse krejtësisht: liderët europianë e shpenzuan duke rikalibruar reagimin ndaj mandatit të dytë të Trumpit, i cili doli të ishte krejtësisht i ndryshëm nga i pari. Ky rikalibrimi zgjati gjithë vitin. Zbatimi nisi në 2026.

1. Pse fragmentimi është armiku

Dua të ndaj disa të dhëna që rrallë depërtojnë nëpër zhurmën e gjeopolitikës, luftërave dhe emigracionit — dhe e them këtë sepse sa herë që i përsëris këto shifra, zbuloj se nuk janë aq të njohura sa duhet të jenë.

Europa përfaqëson 17% të prodhimit të brendshëm bruto botëror. Shtetet e Bashkuara përfaqësojnë 25%. Luajmë në të njëjtën ligë ekonomike sepse kemi tregun e vetëm dhe lëvizjen e lirë të mallrave dhe njerëzve. Por kur vine fjala te financat, 17% jonë bëhet 11% e kapitalizimit botëror të tregut, e ndarë në 27 tregje të veçanta. 25% e amerikanëve bëhet 60% e kapitalizimit botëror, sepse ata veprojnë si një treg i vetëm. Pasojat e kësaj divergence grumbullohen vit pas viti.

Dymbëdhjetë vjet më parë, banka më e madhe europiane ishte gjysma e bankës më të madhe amerikane. Sot, raporti është një me tetë. Kjo është çfarë bën fragmentimi financiar — jo në teori, por në praktikë, i akumuluar gjatë një dekade.

Ja një shembull i vogël nga jeta e përditshme. Kohët e fundit, kur isha në Paris, u përpoqa të blija online një aboniment transporti publik. Është e pamundur ta bësh pa numër telefoni francez. Jo numër europian — francez. Çdo konsumator francez paguan me kartë krediti franceze; asnjë konsumator francez nuk paguan me kartë gjermane; dhe të gjithë ne, nëpër të gjithë kontinentin, jemi të lumtur të paguajmë me karta krediti amerikane. Ky është tregu i vetëm që kemi ndërtuar: ai në të cilin përfituesi i vërtetë i fragmentimit janë Shtetet e Bashkuara.

“Në botën e Kinës, Indisë, BRICS-it dhe financave dhe teknologjisë amerikane, jemi të gjithë vende të vogla — përfshirë ata që nuk e kanë kuptuar ende.”

Kur u krijua tregu i vetëm në fund të viteve ’80, Italia — 60 milionë banorë — ishte ekonomikisht po aq e madhe sa Kina dhe India bashkë. Sot, Kina dhe India janë njëzet herë Italia. E njëjta vlen për Francën, Gjermaninë dhe Spanjën. Problemi psikologjik i Europës është se disa vende të saj nuk e kanë pranuar ende se jemi të gjithë të vegjël tani. Rruga e vetme drejt sigurisë — ekonomike, financiare, teknologjike — është integrimi.

III. “Një Europë, Një Treg”: çfarë është vendosur

Në prill 2026, Këshilli Europian miratoi një plan. Ai quhet “Një Europë, Një Treg”. Është zbatimi i raportit tim dhe përmban 42 masa.

Ndër këto 42, disa janë vendimtare për fazën tjetër. Bashkimi i Kursimeve dhe Investimeve do të integrojë tregjet financiare. Regjimi i 28-të do të ofrojë një kornizë rregullatore të thjeshtësuar për veprimtarinë ndërkufitare, në mënyrë që kompanitë të mos duhet të lundrojnë nëpër 27 grupe rregullash të ndryshme. Rrjeti Europian i Energjisë do të adresojë ndërlidhjen energjetike. Dhe Akti i Akselerimit Industrial do të bëjë diçka që Europa nuk e ka bërë kurrë siç duhet: do të mbështesë kompanitë që të rriten dhe të bëhen kampionë europianë, e jo vetëm kombëtarë.

Mbi këtë pikë të fundit dua të jem i qartë. Rritja e shkallës nuk është kundër ndërmarrjeve të vogla dhe të mesme. Është parakushti për to. Një kampion europian krijon ekosistemin në të cilin bizneset e vogla lulëzojnë. Airbus-i ka sukses sepse ekziston një Airbus, jo 27 prodhues kombëtarë të avionëve. Problemi në Europë është se jemi plot kampionë kombëtarë, të mbrojtur në nivel kombëtar, që nuk janë mjaft të mëdhenj për të konkurruar globalisht — dhe që po dobësohen ndërsa vendet tona bëhen gjithnjë e më të vogla në terma relativë.

Propozoj gjithashtu atë që e quaj liria e pestë: njohuritë, kërkimin jomaterial dhe aftësitë. Katër liritë origjinale — mallrat, shërbimet, kapitali, njerëzit — u projektuan për një ekonomi industriale. Ekonomia e re funksionon mbi njohuri. Europa ka kapacitet të jashtëzakonshëm kërkimor. Është i fragmentuar, i pamjaftueshëm për bashkëpunim ndërkufitar dhe po humbet talente drejt Shteteve të Bashkuara me një ritëm që dëmton strukturën. Liria e pestë është përgjigja.

“Tregu i vetëm është më shumë se një treg. Tregu i vetëm është qytetari e plotë. Është të mos jesh emigrant në Bashkimin tënd Europian.”

1. Tregu i vetëm dhe Europa e së ardhmes

U binda se çfarë po ndërtojmë nuk është thjesht një kornizë rregullatore teknike. E kuptova plotësisht pas një bisede me Jacques Delors — arkitektin e tregut të vetëm — tre muaj para vdekjes së tij në 2023. Ai më dha dy këshilla.

I pari: tregu i vetëm ka një binjak — politikën e kohezionit. Nuk ka treg të vetëm pa politikë efektive kohezion. Kjo ishte pika e tij kryesore dhe u bë edhe e imja.

I dyti: mos u mbyll në një ndërtesë në Bruksel për të shkruar raportin. Shko kudo. Takoji njerëzit. Sepse tregu i vetëm do të thotë njerëz.

Kishte të drejtë. Në Lituani, dikush më kërkoi ta përshkruaj tregun e vetëm me një imazh të vetëm. Iu përgjigja kështu: kam jetuar dy herë jashtë vendit tim. Herën e parë në vitet ’70, si fëmijë në Alsace, ku babai im jepte mësim në Universitetin e Strasburgut. Ishim një familje emigrantësh italianë. Herën e dytë kohët e fundit, kur e çova familjen time në Paris. Ishim një familje qytetarësh europianë që zgjedhin Parisin në vend të Milanos. Tregu i vetëm është ky ndryshim. Është ndryshimi midis të qenit emigrant në kontinentin tënd dhe të qenit qytetar i tij.

1. Zgjerimi: çfarë shkoi keq dhe çfarë duhet ndryshuar

Për zgjerimin, tregu i vetëm nuk është thjesht metaforë. Është instrumenti. E kam mbrojtur këtë qëndrim në Bruksel që nga fillimi, sepse nëse zgjerimi perceptohet nga qytetarët — si në vendet kandidate ashtu edhe në shtetet anëtare — si diçka që ndodh larg, midis vendimmarrësve, në kapituj dhe kritere pa lidhje me jetën e tyre të përditshme, atëherë humbet tërësisht kuptimi i Europës.

Tani ka vrull. E shoh. Brukseli po fillon të kuptojë se zgjerimi dhe tregu i vetëm mund të bashkohen — se tregu i vetëm mund të bëhet, edhe para anëtarësimit formal, pjesë e jetës së përditshme të njerëzve në vendet kandidate. Kështu thyhet cikli i premtimeve pa prova.

Por duhet të jem i sinqertë për gabimin që bëmë në zgjerimin e madh të mëparshëm. Nuk ishte se zgjerimi vetë ishte i gabuar — ishte sukses. Gabimi ishte strukturor: e ndërtuam çdo marrëdhënie si dypalëshe — secili vend kandidat me Brukselin — dhe nuk i nxitëm e as nuk i detyruam vendet kandidate të ndërtonin marrëdhënie me njëri-tjetrin. Ishim të kënaqur nëse një vend shikonte nga Brukseli, pa e pyetur të shikojë nga fqinji i tij.

“Nëse mendojmë se duam të jemi me Brukselin, por nuk na pëlqen vendi fqinj, kjo është saktësisht e kundërta e mënyrës si jetojmë në Europë.”

Rrezikojmë ta përsërisim këtë gabim. Zgjidhja është të ndërtojmë tregje funksionale midis vendeve kandidate — të krijojmë mentalitetin e tregut të vetëm para anëtarësimit, në mënyrë që kur të vijë anëtarësimi, procesi të mos fillojë nga zero. Kjo është arsyeja pse e vendosa në qendër të raportit. Dhe kjo është arsyeja pse jam këtu.

1. Rrugëmapa e shoqërisë civile

Po organizojmë një platformë — Instituti Jacques Delors, universitete, think tanks, shoqëria civile — për t’i nxitur liderët europianë të ecin shpejt drejt zbatimit. Evente në Romë, Bukuresht, Paris, Stokholm dhe Berlin deri në fund të vitit. Jemi shoqëri civile, gjë që do të thotë jemi të varfër nga përkufizimi. Por do të doja ta zgjeroja këtë platformë në vendet kandidate, sepse bashkë mund të ndërtojmë presionin që liderët kombëtarë dhe institucionet europiane kanë nevojë ta ndjejnë për të kuptuar se bashkimi është më i mirë.

Dhe le t’ju lë me një imazh të fundit. Sot ka një rilindëm të kufijve si vende konflikti. Tregu i vetëm është eksperimenti i vetëm i madh njerëzor që ka treguar se kufijtë mund të kthehen nga hapësira vdekjeje në hapësira bashkëpunimi. Jam rritur pranë Strasburgut. E di si dukeshin kufijtë e këtij kontinenti. Gjyshërit tanë jetuan në një Europë ku ishte normale të humbte dy a tre djem të familjes para moshës njëzet vjeçare — për të zhvendosur një vijë tridhjetë kilometra lindja ose perëndim. Kjo e mbylli Europën. Kjo është arritja e saj më e madhe.

Kur Mark Carney qëndroi në Strasburg tre javë më parë dhe tha “edhe nëse nuk jemi gjeografikisht Europë, jemi Europë, duam të jemi Europë” — për mua, ky është mesazhi më i rëndësishëm edhe për procesin e zgjerimit. Çfarë ka ndërtuar Europa ia vlen ta mbrosh, ta zgjerosh dhe ta zbatosh.

Prova, jo premtime. Do ta çoj këtë me vete në Bruksel. Shpresoj ta çoni edhe ju.

*Forumi i Shoqërisë Civile dhe Think Tank-ëve 2026, Prishtinë, 7 tetor 2026