Hormuzi nuk është më çështje ushtarake, por çështje besimi.

Ndërsa Presidenti i Shteteve të Bashkuara, Donald Trump, përpiqet të ndërtojë një koalicion flotash detare për të hapur Ngushtica e Hormuzit, disa vende po negociojnë drejtpërdrejt me Iranin për kalim të sigurt, duke nënvizuar një realitet të ri de facto: pavarësisht rezultateve ushtarake, Teherani po vendos rregullat se kush mund të përdorë rrugën më të rëndësishme energjetike në botë.

Pas sulmeve SHBA-Izrael kundër Iranit më 28 shkurt, të cilat vranë Udhëheqësin Suprem Ali Khamenei, drejtimi ushtarak iranian u përgjigj duke u fokusuar në mjetin e tij më të fuqishëm të ndikimit – gjeografinë. Irani kontrollon bregun verior të Ngushticës së Hormuzit, përmes së cilës kalon rreth 20 për qind e furnizimit global me naftë dhe gaz natyror. Në pikën më të ngushtë, ajo është vetëm 33 kilometra e gjerë, duke e bërë çdo forcë detare që kalon aty një objektiv të lehtë për sulme nga territori iranian.

Duke pasur parasysh se kompanitë e sigurimeve kanë tolerancë të ulët ndaj rrezikut, mjaftuan disa sulme ndaj anijeve – ose edhe kërcënimi i tyre – për të tronditur besimin në treg dhe për të rritur ndjeshëm primet e sigurimit, duke paralizuar pothuajse trafikun detar. Që nga fillimi i luftës, rreth 20 anije janë sulmuar.

“Irani ka treguar se ai dikton kushtet e kalimit në këtë ngushticë. Tashmë është bërë ‘rojtari i portës’ së këtij ngushtimi strategjik,” tha Andreas Krieg nga King’s College London, duke shtuar se kjo do të jetë realiteti i ri për të ardhmen e afërt.

Ndërkohë, çmimet e naftës kanë kaluar mbi 100 dollarë për fuçi, më shumë se 20 për qind më lart se para luftës, duke detyruar vendet të përdorin rezervat emergjente në shkallë historike. Çmimet e gazit janë rritur me më shumë se 40 për qind.

Trump fillimisht hodhi idenë që Marina amerikane të shoqërojë anijet nëpër ngushticë. Më pas ai u bëri thirrje vendeve të tjera të dërgonin anije luftarake dhe paralajmëroi anëtarët e NATO-s për pasoja të rënda nëse nuk ndihmonin. Por përgjigjet ishin të vakëta ose refuzuese: Japonia nuk planifikon dërgim anijesh, Australia e përjashtoi këtë mundësi, Mbretëria e Bashkuar nuk dëshiron të përfshihet në luftë më të gjerë, ndërsa Gjermania deklaroi qartë: “Kjo nuk është lufta jonë”.

Disa vende zgjodhën një rrugë tjetër: negociata direkte me Iranin. Të shtunën, dy cisterna gazi me flamur indian kaluan ngushticën pas negociatave mes Nju Delhit dhe Teheranit, përfshirë një telefonatë mes kryeministrit Narendra Modi dhe presidentit iranian Masoud Pezeshkian. Anije nga Pakistani, Turqia dhe Kina kanë kaluar gjithashtu. Sipas raportimeve, edhe Italia dhe Franca kanë kontaktuar Iranin për marrëveshje të ngjashme.

Grupi i inteligjencës detare Windward tha se trafiku në ngushticë mbetet 97 për qind nën mesataren, por një numër në rritje anijesh po kalojnë në ujërat territoriale iraniane, duke sugjeruar një “kalim me leje”.

“Varet nga ne të vendosim”

Ekziston një precedent për shoqërimin e anijeve nga marina amerikane që nga lufta Iran-Irak në vitet 1980, por ekspertët thonë se situata aktuale është ndryshe. Atëherë SHBA nuk ishte palë direkte në konflikt dhe Irani ishte ende në fazë konsolidimi pas revolucionit.

Sot, Irani disponon dronë të prodhuar në shkallë të gjerë dhe taktika të ndryshme asimetrike, si sulme me varka të vogla apo mina detare. Megjithatë, vendosja e minave do të ishte kundërproduktive, pasi do të pengonte edhe vetë anijet iraniane dhe do t’i hiqte Teheranit kontrollin mbi përzgjedhjen e kalimit.

Zyrtarët iranianë janë të vetëdijshëm për këtë avantazh. “Kjo i takon ushtrisë sonë të vendosë,” deklaroi ministri i Jashtëm Abbas Araghchi, duke iu referuar lejimit të kalimit në ngushticë.

Analistët vlerësojnë se Irani po e përdor Ngushticën e Hormuzit si një mjet strategjik negociimi, për të kërkuar lehtësim sanksionesh apo përfitime ekonomike pas luftës.

Sulmet e fundit sugjerojnë se Teherani synon të rrisë presionin mbi tregun energjetik. Një sulm me dron shkaktoi zjarr në portin e Fujairah në Emiratet e Bashkuara Arabe, ndërsa rebelët Houthi në Jemen mund të godasin edhe ngushticën Bab al-Mandeb, duke e komplikuar më tej situatën.

Megjithatë, SHBA vazhdon të ushtrojë presion maksimal ndaj Iranit. Komanda Qendrore e SHBA-së njoftoi se ka përdorur municione 2,270 kg (5,000 paund) kundër pozicioneve raketore iraniane pranë ngushticës.

Trump ka urdhëruar gjithashtu dërgimin e anijeve amfibe me mijëra marinsa në Lindjen e Mesme. Disa ekspertë mendojnë se SHBA mund të përpiqet të marrë nën kontroll Ishullin Kharg, nga ku eksportohet 90 për qind e naftës iraniane.

Por një operacion i tillë mund të ketë efekt të kufizuar. Sipas ekspertëve, problemi i Ngushticës së Hormuzit nuk është thjesht ushtarak.

“Nuk është çështje ushtarake… është çështje tregu. Besimi nuk rikthehet me ushtri, por vetëm përmes diplomacisë,” përfundoi Krieg.