Një shekull në “arrati”, si u rikthye në Itali koka e Aleksandrit të Madh

Arkeologu që e nxori nga toka, hajdutët dhe kontrabandistët që e larguan fshehurazi, një tregtar armen arti, një profesor grek i arkeologjisë dhe nxënësi i tij, një sheik nga Katari dhe një galerist në Manhattan.

Janë të shumta duart që përgjatë më shumë se një shekulli, mbajtën në duar kokën prej mermeri të Aleksandrit të Madh, ndërsa ajo udhëtoi nga Roma në Nju Jork, Kajro, Doha, Londër dhe Maastricht.

Kjo është historia e rindërtuar nga hetimet e Karabinierëve italianë të Njësisë për Mbrojtjen e Trashëgimisë Kulturore dhe Prokurorisë së Nju Jorkut. Tashmë, koka e Aleksandrit pritet të vendoset në Muzeun e Forumit Romak, ku autoritetet do të vendosin nëse do të ekspozohet për publikun apo do të mbetet në dispozicion të studiuesve.

Një vepër arti e vjedhur, si një i arratisur

“Një vepër arti e vjedhur është si një person në arrati. Qëndron e fshehur derisa një intuitë ose një rastësi e çon hetimin në drejtimin e duhur”, shpjegojnë hetuesit italianë.

Edhe në këtë rast ndodhi pikërisht kështu.

E konsideruar e humbur për gati një shekull, skulptura u rishfaq në vitin 2018 në katalogun online të Panairit të Artit në Maastricht, e ekspozuar nga Galeria Safani në Manhattan. Drejtoresha e atëhershme e Parkut Arkeologjik të Forumit Romak e njohu menjëherë si veprën që kërkohej prej vitesh.

Vjedhja e parë

Historia fillon mes viteve 1909 dhe 1910, kur skulptura u zbulua gjatë gërmimeve arkeologjike dhe u regjistrua si pjesë e grupit të njohur si “Statujat e Orientalëve”, që zbukuronin Bazilikën Emilia.

Nuk dihet saktësisht se kur u vodh, por dihet se para vitit 1960 ajo kishte humbur.

Gjatë një inventari, arkeologët vunë re mungesën e saj, por në mungesë të provave për një vjedhje, objekti u regjistrua thjesht si “i humbur”, pa u bërë kallëzim penal. Kjo praktikë, e zakonshme në atë periudhë, e bëri shumë më të vështirë gjurmimin e saj.

Nga Italia në SHBA

Pas largimit nga Italia, besohet se skulptura u kontrabandua jashtë vendit nga trafikantë të specializuar në vepra arti, megjithëse mënyra se si kaloi kufirin nuk është zbardhur kurrë.

Në vitin 1974 ajo u shfaq në një ankand të Sotheby’s në Nju Jork, si pjesë e koleksionit të tregtarit armen të artit Hagop Kevorkian. Pa asnjë dokument që të provonte origjinën e saj, skulptura u shit për vetëm 650 dollarë një kompanie të quajtur Altertum Ltd., e cila më vonë rezultoi të ishte një shoqëri fantazmë.

Nga Kajro në Çikago

Për afro katër dekada nuk pati më asnjë gjurmë të saj. Vetëm në vitin 2011, koka e Aleksandrit u shfaq sërish në një ankand të Sotheby’s.

Shitësi ishte Martin C.J. Miller, studiues dhe antikuar britanik me banim në Çikago. Ai deklaroi se e kishte trashëguar skulpturën nga mentori i tij, arkeologu i njohur grek Nikolas Oikonomides, i cili, sipas tij, e kishte blerë në Kajro mes viteve 1984 dhe 1986.

Nga Katari drejt kthimit në Itali

Në ankand, vepra u ble për 92 mijë dollarë nga një sheik nga Katari. Pas gjashtë vitesh në Lindjen e Mesme, ajo u dërgua në Londër, ku u ekspozua nga fondacioni Ali Al Thani, i lidhur me ish-ministrin e Kulturës së Katarit dhe një nga koleksionistët më të mëdhenj të artit në botë.

Aty tërhoqi vëmendjen e galeristit Alan Safani nga Manhattan. Pasi kreu verifikime në bazat e të dhënave për veprat e vjedhura dhe nuk gjeti asnjë sinjalizim, ai e bleu në mirëbesim për 152 mijë dollarë, me synimin për ta rishitur.

Në vitin 2018, skulptura u përgatit të ekspozohej në Panairin e Artit në Maastricht. Pikërisht aty u njoh nga drejtuesit e Forumit Romak, të cilët njoftuan autoritetet italiane. Pas denoncimit, Prokuroria e Nju Jorkut e sekuestroi veprën në Galerinë Safani.

Pas një beteje të gjatë gjyqësore, Italia arriti ta rikuperojë skulpturën. Kështu përfundoi udhëtimi i gjatë 100-vjeçar i kokës së Aleksandrit të Madh.