Kujt i përket mandati?

Nga Ardi Stefa

Debati mbi pronësinë e mandatit parlamentar rikthehet sa herë një deputet ndahet nga partia, voton ndryshe nga grupi parlamentar ose pretendon se përfaqëson vetëm ndërgjegjen e tij apo vullnetin e zgjedhësve të tij.
Kjo pyetje nuk është thjesht juridike. Para së gjithash është politike dhe morale.

Përgjigjja nuk është e njëjtë për të gjitha rastet, por varet nga mënyra se si është fituar mandati dhe nga raporti real midis deputetit, partisë dhe qytetarit.

Kur një deputet zgjidhet përmes listave të mbyllura, pa garë reale dhe pa meritokraci, është e vështirë të argumentohet nëse mandati i përket kryesisht atij. Në këtë rast, argumenti se mandati i përket deputetit është shumë i dobët, sepse zgjedhësi nuk ka votuar individin, por siglën e partisë. Emri i deputetit është vendosur në listë nga kryetari ose nga strukturat drejtuese dhe qytetari nuk ka pasur asnjë mundësi ta pranojë apo ta refuzojë veçmas. Në shumë raste, votuesi as nuk e njeh kandidatin që po fut në Parlament. Ai voton programin, logon dhe liderin politik. Madje, po të hiqej emri i kandidatit nga lista dhe të zëvendësohej me një tjetër person të së njëjtës parti, rezultati zgjedhor do të ndryshonte shumë pak. Mandati, në thelb, është produkt i partisë dhe jo i meritës individuale të deputetit. Deputeti është përfituesi, jo pronari i tij.

Ndryshe paraqitet situata me listat e hapura. Këtu mandati është rezultat i një bashkëpunimi politik mes partisë dhe kandidatit. Partia i jep kandidatit siglën, strukturën dhe identitetin politik. Kandidati, nga ana tjetër, sjell votat personale, reputacionin dhe besimin që ka ndërtuar tek qytetarët.

Prandaj, në rastin e listave të hapura, mandati nuk mund të konsiderohet pronë ekskluzive e askujt. Ai i përket pjesërisht deputetit dhe pjesërisht partisë. Pa siglën e partisë, shumë kandidatë nuk do të kishin hyrë kurrë në Parlament. Por pa votat personale të kandidatit, partia mund të kishte një deputet më pak. Votat personale kanë peshë reale. Megjithatë, edhe në këtë rast do të ishte gabim të thuhej se mandati i përket vetëm deputetit. Nëse kandidati do të dilte si i pavarur, a do të merrte po aq vota?

Prandaj, kur një deputet nga listat e hapura largohet nga partia duke pretenduar se mandati është vetëm i tij, ai shpesh harron se një pjesë e votuesve e kanë mbështetur pikërisht sepse ai përfaqësonte atë forcë politike dhe jo një tjetër.

Kjo është arsyeja pse pretendimi absolut se, “Mandati është vetëm i deputetit” ose “Mandati është vetëm i partisë” është i gabuar. E vërteta varet nga mënyra se si është fituar ai mandat.

Gjithsesi, mandati nuk është pronë private as e deputetit dhe as e partisë, por çështje ndërgjegjsje dhe meritokracie. Ai është një besim i përkohshëm i dhënë nga qytetarët. Por sa më pak rol të ketë qytetari në zgjedhjen e individit, aq më shumë mandati i afrohet partisë. Dhe sa më shumë rol të ketë vota personale, aq më shumë mandati i afrohet deputetit.