Petro Zheji, 97 vjet nga lindja e mjeshtrit që ia kushtoi jetën gjuhës shqipe

– Petro Zheji, një prej emrave të spikatur të përkthimit dhe studimeve gjuhësore në Shqipëri, kujtohet sot, në 97-vjetorin e lindjes, për kontributin e tij në pasurimin e shqipes me vepra të letërsisë botërore dhe për kërkimet mbi gjuhën, të cilave iu përkushtua deri në fund të jetës.

I lindur më 16 tetor 1929 në Gjirokastër, Petro Zheji u rrit në një familje me rrënjë në Zagori. I ati, Spiro Balo, kishte studiuar në Itali dhe kishte shërbyer si oficer. Rrethanat e vështira të pasluftës dhe përndjekja nga regjimi komunist prekën edhe familjen e tij, duke lënë gjurmë në rrugëtimin e intelektualit të ardhshëm.

Zheji studioi matematikë-fizikë dhe punoi si mësues në gjimnazin “Qemal Stafa” në Tiranë dhe më pas në Gjirokastër. Më vonë, iu përkushtua gjuhës dhe përkthimit, duke punuar pranë shtëpive botuese “8 Nëntori” dhe “Naim Frashëri”.

Përkthimi ishte fusha ku Petro Zheji ndërtoi një nga trashëgimitë e tij më të rëndësishme. Përmes shqipërimeve të tij, lexuesi shqiptar njohu autorë dhe vepra të mëdha të letërsisë botërore, nga Gëte e Servantesi te Dideroja, Tolstoi, Gonçarovi, Stajnbeku dhe Herbert Uellsi.

“Vuajtjet e djaloshit Verter” të Gëtes dhe “Don Kishoti i Mançës” të Servantesit janë ndër titujt që lidhen me emrin e tij. Me punën e tij mbi gjuhën, Zheji synonte jo thjesht të përcillte përmbajtjen e një vepre, por edhe të ruante pasurinë shprehëse, ritmin dhe nuancat e origjinalit.

Përkthimi i parë i tij, romani “Bruski” i shkrimtarit rus Fedor Panferov, u botua më 1958, në bashkëpunim me të vëllanë, Gjergjin. Në vijim, lista e përkthimeve u zgjerua me dhjetëra tituj nga letërsia evropiane dhe botërore. Sipas të dhënave të botuara në shtypin kulturor, vëllimi i punës së tij mund të arrijë në rreth 13 mijë faqe të përkthyera.

Krahas përkthimit, Petro Zheji ndoqi një rrugë të veçantë kërkimi mbi gjuhën shqipe. Studimet e tij, ndër të cilat “Shqipja dhe Sanskritishtja”, “Gjuhët e vjetra dhe shqipja”, “Gjuhët moderne dhe shqipja”, “Universaliteti i gjuhës shqipe” dhe “Roli mesianik i gjuhës shqipe”, pasqyrojnë interesin e tij për origjinën, strukturën dhe kuptimet e gjuhës.

Pikëpamjet e tij për marrëdhëniet e shqipes me gjuhët e lashta përbëjnë një pjesë të veçantë të veprës së tij studimore dhe duhen lexuar në kontekstin e hipotezave që ai zhvilloi gjatë kërkimit të vet.

Jeta e tij intelektuale ishte e lidhur ngushtë edhe me filozofinë. Në shkrimet e tij, Zheji kërkoi të ndërtonte një sistem interpretimi që ndërthurte gjuhën, simbolikën dhe mendimin filozofik. Një pjesë e këtyre punimeve u botua pas viteve ’90, kur ai vijoi të merrej me studimet e veta.

Në jetën personale, Petro Zheji u martua me aktoren Besa Imami. Nga kjo martesë lindi djali i tyre i vetëm, Arturi. Pas viteve ’90, ai u largua drejt Shteteve të Bashkuara të Amerikës, për t’u kthyer më vonë në Tiranë, ku vijoi punën e tij me librat dhe dorëshkrimet.

Në vitet e fundit të jetës, ai u vlerësua edhe me një shtesë të posaçme pensioni shtetëror për kontributin në kulturën shqiptare.

Petro Zheji u nda nga jeta në mars të vitit 2015, në moshën 85-vjeçare. Ai ishte ndër ata intelektualë që e lanë veprën të fliste në vend të tij. Emri i Petro Zhejit mbetet i lidhur me përkthimin si mjeshtëri dhe me një përkushtim të gjatë ndaj gjuhës shqipe, ndërsa librat që solli në shqip vazhdojnë të jenë pjesë e bibliotekave dhe e kujtesës kulturore shqiptare.