Protesta kundërshton pushtetin, a mund ta zëvendësojë?

Nga Pëllumb Karameta

Protesta është një nga instrumentet më të fuqishme të demokracisë. Ajo sfidon pushtetin, denoncon padrejtësitë dhe kërkon ndryshim. Por rruga nga sheshi i protestës te drejtimi i institucioneve nuk është aq e shkurtër. Të kundërshtosh kërkon arsye. Të qeverisësh kërkon një projekt bindës.

Protestat e muajve të fundit në Shqipëri e nxjerrin në pah këtë dallim. Pakënaqësitë janë të shumta. Zërat janë të ndryshëm. Por një alternativë e përbashkët reformuese ende nuk është shfaqur. Përse? Përgjigjja nuk gjendet vetëm te protestuesit. Ajo lidhet edhe me mënyrën si është organizuar konkurrenca politike dhe ekonomike në Shqipëri.

PARTITË DHE INTERESAT EKONOMIKE

Politika nuk zhvillohet në vakum ekonomik. Pas partive qëndrojnë jo vetëm zgjedhësit, por edhe interesa ekonomike që kërkojnë përfaqësim dhe ndikim në vendimmarrje.

PS-ja dhe PD-ja kanë ndërtuar gjatë tri dekadave struktura partiake, baza elektorale dhe marrëdhënie me grupe ekonomike. Këto marrëdhënie, së bashku me strukturat dhe përvojën elektorale, forcojnë pozitat e tyre në konkurrencën për pushtet.

Ndërkohë, forcat e reja hyjnë në garë pa të njëjtat burime financiare, rrjete mbështetjeje dhe përvojë elektorale. Ato duhet të fitojnë jo vetëm besimin e qytetarëve, por edhe të kapërcejnë epërsinë organizative të partive tradicionale.

Kështu, konkurrenca politike nuk zhvillohet në kushte të barabarta. Partitë tradicionale kanë përparësinë e strukturave dhe të mbështetjes së konsoliduar. Forcat e reja duhet të konkurrojnë përballë kësaj epërsie.

Problemi nuk është vetëm kush e kundërshton pushtetin. Është edhe kush ka mundësi reale të konkurrojë për ta marrë atë.

PS-JA: PUSHTETI DHE LLOGARIDHËNIA

Partia Socialiste hyn në garën për Tiranën me avantazhin e pushtetit. Por edhe me barrën e rezultateve të qeverisjes. Transporti, infrastruktura, ndërtimet dhe hapësirat e gjelbra nuk janë thjesht tema fushate. Janë prova të përditshme të cilësisë së qeverisjes. Po kështu, shërbimet publike dhe administrimi i fondeve.

Qytetarët kanë të drejtë të kërkojnë bilancin. Çfarë u premtua? Çfarë u realizua? Çfarë mbeti në letër?

Për PS-në, vazhdimësia nuk mund të jetë argument i mjaftueshëm për një mandat tjetër. Raporti përfundimtar i OSBE/ODIHR-it për zgjedhjet parlamentare të vitit 2025 evidentoi pabarazi në konkurrencë. Ai raportoi raste të keqpërdorimit të burimeve publike dhe trysni ndaj punonjësve të administratës. Këto konstatime nuk parashikojnë rezultatin e zgjedhjeve vendore. Por ngrenë një çështje thelbësore. Institucionet duhet t’u shërbejnë qytetarëve, jo fushatave partiake.

PD-JA: KUNDËRSHTIMI DHE ALTERNATIVA

Partia Demokratike kërkon largimin e socialistëve nga pushteti. Denoncimet dhe protestat janë pjesë e veprimtarisë së saj opozitare. Por të tregosh çfarë nuk shkon nuk do të thotë të kesh treguar si mund të rregullohet.

Për Tiranën, PD-ja duhet t’u përgjigjet tri pyetjeve: Çfarë do të ndryshojë? Si do ta realizojë? Me cilat burime? Edhe marrëdhënia e saj me protestuesit nuk është e vetëkuptueshme. Të kundërshtosh të njëjtën qeveri, nuk do të thotë të kesh të njëjtin projekt politik. Disa grupe protestuesish kanë zgjedhur të mbajnë distancë nga protestat e PD-së.

Një kundërshtar i përbashkët nuk krijon automatikisht një alternativë të përbashkët.

PROTESTA: ÇFARË I BASHKON PROTESTUESIT?

Në sheshe janë shfaqur studentë, aktivistë të Revolucionit Flamingo dhe përfaqësues të Lëvizjes Bashkë. Krahas tyre, mbështetës të opozitës dhe qytetarë të tjerë. Kërkesat janë të larmishme: arsim, ekonomi, mjedis, qeverisje. Pakënaqësia ndaj pushtetit mund t’i afrojë këto grupime. Por afërsia në protestë nuk është domosdoshmërisht bashkim politik.

Protestat kanë treguar vendosmëri dhe aftësi mobilizuese. Janë artikuluar edhe kërkesa konkrete politike. Megjithatë, kjo nuk dëshmon se grupimet protestuese kanë ndërtuar një program të përbashkët qeverisës apo një përfaqësim politik të unifikuar.

Gjithsesi, kjo nuk ua zbeh legjitimitetin. Qytetarët nuk kanë nevojë të hartojnë një program qeverisës për të protestuar kundër padrejtësive. Por kur një lëvizje synon pushtetin, kërkesa ndryshon. Duhet të tregojë çfarë alternative ofron. Përballë partive me struktura dhe elektorate të konsoliduara, pakënaqësia nuk mjafton. Duhet organizim, besueshmëri dhe aftësi për të fituar mbështetje përtej shesheve.

Protesta mund të mbijetojë me vendosmëri. Protesta mund të mbijetojë me vendosmëri. Alternativa politike duhet të fitojë besimin e qytetarëve.

TIRANA: ÇFARË TREGOJNË SHIFRAT?

Zgjedhjet vendore të 9 majit 2027 do të jenë një provë konkrete për partitë dhe kandidatët. Në zgjedhjet e 14 majit 2023, KQZ-ja regjistroi 290 446 vota të vlefshme për kryetarin e Bashkisë së Tiranës.

Rezultatet për kryetarin e Bashkisë Tiranë, 14 maj 2023:

Burimi: KQZ. Përqindjet janë të rrumbullakosura.

Dy kandidatët kryesorë morën së bashku 89,3% të votave të vlefshme. Gara e vitit 2023 u dominua nga dy blloqet tradicionale. Alternativat e tjera mbetën shumë prapa. A do të ndryshojë kjo marrëdhënie forcash në vitin 2027?

Rezultatet tregojnë edhe një dukuri tjetër. Veliaj mori rreth 11 600 vota më shumë se PS-ja për Këshillin Bashkiak. Këlliçi mori rreth 32 400 më shumë se koalicioni që e mbështeste. Këto diferenca dëshmojnë se vota për kandidatin nuk përputhet gjithmonë me votën për subjektin politik. Por nuk mjaftojnë për të përcaktuar arsyet e kësaj sjelljeje elektorale.

Për partitë e reja, sfida është të fitojnë mbështetje përtej elektorateve tradicionale. Për grupimet protestuese, çështja është tjetër. A synojnë vetëm ndryshimin e politikave, apo edhe marrjen e pushtetit? Në rastin e dytë, duhet të dëshmojnë se mund ta shndërrojnë mobilizimin qytetar në mbështetje elektorale.

Sheshi i protestës dëshmon pakënaqësinë. Kutia e votimit përcakton kush merr mandatin për të qeverisur.

PËRFUNDIM: QEVERISJA KËRKON MË SHUMË SE KUNDËRSHTIM

PS-ja duhet të japë llogari për pushtetin që ushtron. Alternativa politike duhet të bindë qytetarët se mund të qeverisë më mirë. Protesta ka të drejtë të kundërshtojë pushtetin pa pretenduar ta marrë atë. Por kur synon të shndërrohet në alternativë qeverisëse, nuk mjafton të denoncojë. Duhet të paraqesë zgjidhje dhe të dëshmojë se mund t’i realizojë.

«Poshtë Rama!» dhe «Poshtë Berisha!» shprehin kundërshtime politike. Por asnjëra thirrje nuk tregon si do të zgjidhen problemet e qytetarëve. Në demokraci, pushteti nuk është shpërblim për protestën më të gjatë. As privilegj i atij që ka qeverisur më shumë. Ai buron nga vota dhe ushtrohet me përgjegjësi ndaj qytetarëve.

Protesta mund ta sfidojë pushtetin. Por për ta zëvendësuar, duhet të bindë qytetarët se di jo vetëm të kundërshtojë, por edhe të qeverisë.