Si do të ndikojë lufta kundër Iranit në ekonominë e SHBA-së?

Rritja e çmimeve, si pasojë e sulmeve të SHBA-së dhe Izraelit ndaj Iranit, po shton presionin ekonomik mbi konsumatorët amerikanë, pavarësisht përpjekjeve të presidentit amerikan Donald Trump për ta paraqitur luftën si një sukses.

Të mërkurën, Trump deklaroi: “Ne fituam – gjithçka përfundoi që në orën e parë.”

Deklarata e Trump vjen në një kohë kur Ngushtica e Hormuzit mbetet e mbyllur, duke ndërprerë rrjedhën e naftës nga Gjiri Persik, ndërsa Irani paralajmëron se çmimi i naftës mund të arrijë 200 dollarë për fuçi dhe vazhdon të godasë anije në rajon.

Çmimet e naftës u rritën mbi 100 dollarë për fuçi të dielën dhe përsëri sot.

Shkalla e presionit ekonomik mbi konsumatorët do të varet nga kohëzgjatja e luftës dhe, në mënyrë vendimtare, nga sa shpejt mund të rifillojë trafiku detar në Gjirin Persik.

“Nëse zvarritet dhe sidomos nëse vazhdon me këtë intensitet, çmimet do të jenë më të larta dhe më të paqëndrueshme për konsumatorët,” tha Rachel Ziemba, studiuese pranë qendrës analitike Center for a New American Security.

“Nëse përfundon shpejt dhe në mënyrë të besueshme e të qëndrueshme, atëherë mund të shohim që çmimet të normalizohen relativisht shpejt.”

Megjithatë, nëse lufta zgjat më shumë se disa javë, vëzhguesit thonë se ekonomia amerikane mund të përballet me pasoja më të thella, si “stagflacioni” i stilit të viteve 1970 ose edhe një recesion.

Kur mund të vijë një recesion?

Të enjten, Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë tha në një raport se “lufta në Lindjen e Mesme po krijon ndërprerjen më të madhe të furnizimit në historinë e tregut global të naftës.”

Sipas Sam Ori, drejtues i Energy Policy Institute në Universitetin e Çikagos, në të kaluarën kur çmimet e naftës kanë arritur 4–5 për qind të prodhimit të brendshëm bruto dhe kanë mbetur të larta, kjo gjithmonë ka shkaktuar një recesion.

SHBA nuk do ta arrijë këtë prag aq shpejt sa në vitet 1970, kur ekonomia ishte më e varur nga nafta e importuar, tha Ori. Por ai shtoi se pret një recesion nëse çmimi i naftës mbetet rreth 140 dollarë për fuçi për pjesën më të madhe të vitit.

Ndërkohë, një mbyllje e pacaktuar e Ngushticës së Hormuzit do ta tejkalonte shumë këtë prag dhe nuk do të duhej të kalonte as një vit që pasojat të ndiheshin.

Ori, i cili më parë drejtonte simulime të krizave të naftës për zyrtarët amerikanë, tha se do të ishte “nxjerrë jashtë dhomës me të qeshura” nëse do të kishte propozuar një skenar ku ngushtica do të mbyllej për gjashtë muaj, sepse shumë analistë e shohin atë si “shumë të rëndësishme për të dështuar.”

Ai shtoi se kjo vlerësim ndoshta mbetet i vlefshëm, por zhvillimet e fundit po e gërryejnë këtë siguri.

Gjiri Persik, që ndan Gadishullin Arabik nga Irani, siguron më shumë se një të pestën e furnizimit botëror me naftëpërmes anijeve cisternë që kalojnë nga Ngushtica e Hormuzit.

Sipas Ori, pikërisht rreziku i madh për ekonominë globale është “treguesi më i fortë se kjo situatë do të zgjidhet shpejt, sepse është e pamundur të imagjinohet çfarë do të ndodhte nëse nuk do të zgjidhej.”

Ai shtoi se konflikti mund të ketë hyrë në një fazë ku mund të dalë nga kontrolli i SHBA-së, veçanërisht pasi disa vende kanë filluar të ndalin prodhimin e naftës për shkak të mungesës së kapaciteteve të magazinimit.

Megjithëse këto zhvillime tashmë janë reflektuar në çmimet e naftës, rreziqet që ai sheh janë: minimi i suksesshëm i ngushticës, një bllokim strukturor ose një zhvillim ushtarak që e përfshin SHBA-në në një konflikt më të gjatë, gjë që mund të çojë në humbjen totale të qarkullimit në ngushticë për një periudhë të panjohur dhe të krijojë kushtet për një kolaps ekonomik.

Çmime më të larta

Lufta tashmë po rrit çmimet e karburantit për konsumatorët amerikanë.

Patrick DeHaan, analist i naftës për aplikacionin GasBuddy, tha se mesatarja kombëtare të mërkurën ishte 3.59 dollarë për gallon (0.95 dollarë për litër) – 65 cent më shumë që nga shkurti.

Rritjet më të mëdha janë pranë brigjeve, ku furnizimet amerikane me benzinë, naftë dhe karburant për avionë devijohen më lehtë për të përmbushur kërkesën globale.

Nëse konflikti përfundon, çmimet e karburantit mund të ulen brenda pak javësh. Por, sipas DeHaan, “çdo javë që vazhdon kjo luftë mund të sjellë një rritje tjetër prej 25 deri në 40 cent.”

Robert Rogowsky, profesor në Georgetown University, tha se veçanërisht njerëzit me të ardhura të ulëta do ta paguajnë çmimin e kësaj vale inflacioni.

Ndërkohë, lufta pritet të rrisë edhe çmimet e mallrave të konsumit.

Peter Sand, analist në platformën e inteligjencës së transportit Xeneta, tha se bllokimi në Ngushticën e Hormuzit tashmë po krijon bllokime në portet në mbarë botën.

Në afat të shkurtër konsumatorët mund të mos e ndiejnë shumë, por nëse konflikti zgjat një muaj, disa mallra do të vonohen dhe çmimet e tyre do të rriten.

Lufta gjithashtu nënkupton se Deti i Kuq, i mbyllur kryesisht në vitin 2025 për shkak të sulmeve të Houthive, ka gjasa të mbetet i mbyllur edhe gjatë vitit 2026, ndërkohë që pritej të rihapej.

Nafta dhe nënproduktet e saj nga Gjiri përdoren drejtpërdrejt në plastikë, farmaceutikë dhe plehra kimike, kështu që mungesat tani mund të sjellin çmime më të larta më vonë.

Për shembull, plehrat kimike nga Gjiri janë të nevojshme për mbjelljet e pranverës, dhe vonesat mund të ndikojnë në prodhimet e vitit të ardhshëm.

Gjithashtu, mungesa e heliumit nga Gjiri mund të ndikojë në prodhimin e gjysmëpërçuesve, duke vonuar prodhimin e makinave dhe industrive të tjera.

Rreziku i “stagflacionit”

Rritja e çmimeve mund të rrisë rrezikun e stagflacionit, një situatë ku rritja ekonomike ngec ndërsa papunësia dhe inflacioni mbeten të larta.

Kjo ishte mënyra si reagoi ekonomia amerikane ndaj krizave të naftës në vitet 1970.

Severin Borenstein nga University of California, Berkeley tha se “ekziston realisht shqetësimi për rikthimin e stagflacionit.”

Ky kombinim i inflacionit të lartë dhe papunësisë së lartë është shumë i vështirë për t’u menaxhuar nga Rezerva Federale (Fed).

Fed mund të ulë normat e interesit për të stimuluar ekonominë – gjë që mund të rrisë inflacionin – ose mund t’i rrisë normat e interesit për të ulur inflacionin – gjë që mund të ngadalësojë punësimin.

Sipas Ziemba, çmimet e larta të naftës mund të bëjnë që inflacioni të mbetet i fortë, duke e bërë më të vështirë për Fed të ulë normat e interesit.

Si pasojë, normat e kredive për shtëpi dhe interesat afatgjata mund të mbeten në nivelet aktuale. Normat e hipotekave, që ishin 5.99% më 27 shkurt, janë rritur në 6.29% më 12 mars.

Edhe nëse lufta përfundon nesër, ajo mund të përshpejtojë ndryshime afatgjata në ekonominë globale.

Rogowsky e quajti sulmin e SHBA-së ndaj Iranit “një injeksion adrenaline” në një riorganizim global që tashmë ishte në zhvillim, ku fuqitë e mesme po përpiqen të reduktojnë varësinë nga SHBA.

Ky riorganizim do të ndikojë në kushtet e tregtisë dhe në ekonominë amerikane, tha ai.

Shpenzimet ushtarake dhe buxheti amerikan

Ndërkohë, Heidi Peltier nga Brown University – Costs of War Project tha se lufta sjell edhe shpenzime afatgjata, si pagesat e borxhit dhe kujdesi shëndetësor për veteranët.

“Ne kemi shpenzuar të paktën 1 trilion dollarë vetëm në interesa për luftërat në Irak dhe Afganistan – dhe kjo shifër vazhdon të rritet,” tha ajo.

Ajo shtoi se shpenzimet ushtarake zakonisht krijojnë më pak vende pune sesa investimet qeveritare në arsim ose shëndetësi.

“Nëse po shpenzojmë para për këtë luftë,” tha Peltier, “për çfarë nuk po shpenzojmë para?”.