Gërdeci: tetëmbëdhjetë vjet më vonë, drejtësia ende në pritje

Tetëmbëdhjetë vjet pas shpërthimit të Gërdecit, Shqipëria vazhdon të jetojë me një nga paradokset më të mëdha të shtetit të saj: tragjedia dihet, viktimat dihen, përgjegjësit politikë përmenden prej vitesh, por drejtësia ende nuk ka dhënë një përgjigje përfundimtare.

15 marsi i vitit 2008 mbetet një nga ditët më të zeza të Shqipërisë pas rënies së komunizmit. Në mesditë, në një fshat vetëm pak kilometra larg Tiranës, një shpërthim i jashtëzakonshëm shkatërroi gjithçka përreth. Bilanci ishte dramatik: 26 të vdekur, qindra të plagosur dhe një zonë e tërë e kthyer në rrënoja.

Por tragjedia nuk ishte thjesht një aksident.

Në Gërdec funksiononte një fabrikë për demontimin e municioneve të vjetra. Predha të kalibrit të rëndë çmontoheshin në kushte primitive, mes barutit dhe pa standardet më minimale të sigurisë. Dëshmitë e kohës tregojnë për punëtorë të punësuar në të zezë dhe madje për të mitur që punonin në këtë proces të rrezikshëm.

Zyrtarisht shpërthimi u cilësua si një “aksident teknologjik”. Por shumë shpejt u ngritën dyshime të forta se pas gjithë kësaj fshihej një skemë e rëndë përfitimesh financiare, ku fitimi kishte marrë përparësi mbi jetën e njerëzve.

Në qendër të debatit publik u përmend shpesh edhe emri i Shkëlzen Berishës, djali i kryeministrit të asaj kohe, Sali Berisha. Dokumente dhe të dhëna hetimore treguan se ai kishte bërë vizita në Ministrinë e Mbrojtjes dhe emri i tij ishte përmendur në materiale që lidhen me procesin e demontimit të municioneve.

Tabulatet telefonike të hetimit tregojnë gjithashtu se pas shpërthimit ministri i atëhershëm i Mbrojtjes, Fatmir Mediu, kishte komunikuar disa herë me të. Ndërkohë biznesmeni Mihal Delijorgji, pronari formal i kompanisë që kryente demontimin, e kishte telefonuar atë vetëm gjysmë ore pas shpërthimit.

Megjithatë, gjatë hetimeve të para Shkëlzen Berisha nuk u thirr asnjëherë për të dëshmuar.

Procesi ndaj ish-ministrit të Mbrojtjes Fatmir Mediu u përfshi për vite me radhë në një labirint procedural. Pas zgjedhjeve të vitit 2009 ai rifitoi mandatin e deputetit dhe bashkë me të edhe imunitetin parlamentar, çka bëri që procedurat ndaj tij të bllokoheshin për një kohë të gjatë.

Vetëm pas më shumë se një dekade çështja u rihap, kryesisht falë këmbënguljes së familjes Durda, e cila humbi djalin në tragjedinë e Gërdecit. SPAK vendosi të rikthejë procesin në gjykatë, ndërsa sot Fatmir Mediu po gjykohet në Gjykatën Kundër Krimit të Organizuar dhe Korrupsionit për akuzën e shpërdorimit të detyrës.

Megjithatë, akuzat nuk kanë ndryshuar thelbësisht nga ato të ngritura vite më parë. Edhe pse prokuroria argumenton se ndryshimet ligjore të viteve 2012 dhe 2017 hoqën pengesat që lidhen me imunitetin parlamentar, procesi vazhdon të mbetet i kufizuar vetëm në disa elemente të përgjegjësisë penale.

Në gjykatë janë thirrur dhjetëra dëshmitarë, ndonëse shumë prej tyre kanë refuzuar të flasin. Edhe Shkëlzen Berisha është marrë në pyetje gjatë procesit dhe ka mohuar çdo përfshirje në këtë çështje. Nga ana tjetër, vetë Fatmir Mediu ka deklaruar se gjykimi ndaj tij është i motivuar politikisht.

Ndërkohë një tjetër hetim i SPAK për korrupsion dhe pastrim parash që lidhet me aferën e Gërdecit vazhdon pa një përfundim të qartë.

Dhe këtu qëndron edhe problemi më i madh.

Tetëmbëdhjetë vjet janë një jetë e tërë për një proces drejtësie. Një fëmijë që lindi ditën e shpërthimit sot është bërë i rritur. Por për familjet e viktimave koha duket sikur ka mbetur e ngrirë në atë pasdite marsi.

Gërdeci nuk është thjesht një dosje gjyqësore. Është një provë për shtetin shqiptar.

Deri tani kjo provë vazhdon të mbetet e papërfunduar.