Raporti i ri i ITIF: Pesë qarqet e fundit në indeksin ndërkombëtar të konkurrueshmërisë janë të gjitha në Shqipëri

Një raport i ri ndërkombëtar i publikuar më 8 shtator 2026 nxjerr në pah një nga dobësitë më të mëdha strukturore të ekonomisë shqiptare: hendekun shumë të thellë midis Tiranës dhe pjesës tjetër të vendit në inovacion, kapital njerëzor, teknologji dhe produktivitet.

Information Technology and Innovation Foundation (ITIF), instituti amerikan i specializuar në politikat e inovacionit dhe konkurrueshmërisë, ka publikuar edicionin e tretë të Transatlantic Subnational Innovation Competitiveness Index, ku analizohen 213 rajone në 13 vende të Evropës dhe Shteteve të Bashkuara.

Rezultati për Shqipërinë është veçanërisht problematik: pesë rajonet që zënë pesë vendet e fundit të gjithë indeksit janë shqiptare.

Në vendin 209 nga 213 është Gjirokastra, e ndjekur nga Lezha në vendin 210, Berati në 211, Kukësi në 212 dhe Dibra në vendin e fundit, 213.

Raporti mat aftësinë e rajoneve për të konkurruar në një ekonomi moderne duke kombinuar tregues të tillë si arsimi i lartë, punësimi në profesione shkencore e teknologjike, produktiviteti, eksportet e teknologjisë së lartë, kërkimi dhe zhvillimi, patentat, kapitali sipërmarrës, krijimi i bizneseve dhe infrastruktura dixhitale.

Në këtë panoramë, Tirana është një përjashtim i dukshëm brenda Shqipërisë. Kryeqyteti renditet në vendin 107 nga 213 rajone, ndërsa Durrësi në vendin 171. Vlora është e 194-ta, Fieri i 199-ti, Shkodra e 201-ta, Korça e 202-ta dhe Elbasani i 206-ti.

Sipas ITIF, Shqipëria ka një nga ndarjet më të forta kryeqytet–periferi ndër të gjitha vendet e analizuara. Tirana përqendron pjesën më të madhe të punonjësve të kualifikuar, kompanive të reja, aktivitetit kërkimor dhe investimeve teknologjike, ndërsa pjesa më e madhe e qarqeve të tjera mbetet shumë prapa.

Një nga të dhënat më domethënëse lidhet me arsimin.

Në Lezhë vetëm rreth 14 për qind e popullsisë në moshë pune ka diplomë universitare ose ekuivalente; në Berat shifra bie në 13 për qind, në Dibër në 11 për qind dhe në Kukës në vetëm 10 për qind. Këto rajone gjenden mes rezultateve më të dobëta të të gjithë indeksit për kapitalin njerëzor. ITIF e lidh këtë situatë me varësinë e madhe nga bujqësia dhe agro-përpunimi dhe me mungesën historike të universiteteve dhe të një sektori privat të zhvilluar.

Hendeku bëhet edhe më i dukshëm në sektorët profesionalë, shkencorë dhe teknikë.

Në Tiranë rreth 4 për qind e vendeve të punës janë në këto aktivitete, ndërsa në çdo qark tjetër shqiptar pjesa është 2 për qind ose më pak. Raporti vëren se jashtë kryeqytetit Shqipëria ka pothuajse fare pak punësim në profesione që lidhen drejtpërdrejt me ekonominë e dijes.

Situata është e ngjashme me kërkimin dhe zhvillimin. Në Tiranë shpenzimet për R&D arrijnë rreth 0.6 për qind të prodhimit ekonomik, ndërsa në gjashtë rajone shqiptare aktiviteti kërkimor është praktikisht i papërfillshëm.

Edhe kapitali sipërmarrës është pothuajse tërësisht i përqendruar në kryeqytet. Sipas raportit, në Shqipëri vetëm Tirana regjistron investime të matshme të venture capital, dhe edhe atje ato përfaqësojnë vetëm rreth 0.02 për qind të GDP-së rajonale.

Por kryeqyteti shfaq edhe dy tregues shumë pozitivë.

Tirana është ndër rajonet më të forta në të gjithë indeksin për krijimin e bizneseve të reja, me një normë prej rreth 15 për qind, e njëjtë me Beogradin dhe më e lartë se shumica e rajoneve të analizuara.

Gjithashtu, rreth 98.5 për qind e familjeve në Tiranë kanë akses në broadband, rezultat që e vendos kryeqytetin shqiptar ndër rajonet kryesuese të indeksit për lidhjen dixhitale.

ITIF vlerëson se politikat aktuale shqiptare për konkurrueshmërinë dhe zhvillimin rajonal nuk po i përgjigjen mjaftueshëm këtij hendeku territorial. Strategjitë kombëtare, sipas raportit, flasin për zhvillimin e bizneseve, eksportet, investimet dhe dixhitalizimin, por nuk diferencojnë mjaftueshëm masat sipas nevojave të qarqeve më të dobëta.

Instituti amerikan rekomandon që Shqipëria të krijojë një paketë të posaçme konkurrueshmërie për Dibrën, Kukësin, Beratin, Lezhën dhe Gjirokastrën, duke vendosur objektiva të matshëm për kërkimin shkencor, patentat, investimet teknologjike, punësimin e kualifikuar dhe tërheqjen e profesionistëve.

Ndër rekomandimet e tjera janë krijimi i fondeve rajonale për startup-et, subvencionimi i modernizimit teknologjik të ndërmarrjeve të vogla, mbështetja e eksporteve jashtë Tiranës dhe Durrësit dhe krijimi i lidhjeve më të forta midis universiteteve, shkollave profesionale dhe bizneseve lokale.

Rëndësia e raportit qëndron pikërisht te fakti se ai e zhvendos diskutimin nga pyetja se sa po zhvillohet Shqipëria, te pyetja se ku po zhvillohet Shqipëria.

Të dhënat e ITIF tregojnë se modernizimi, kompanitë e reja, teknologjia dhe kapitali njerëzor po përqendrohen në mënyrë disproporcionale në Tiranë, ndërsa disa qarqe shqiptare nuk janë thjesht pas kryeqytetit, por renditen në fund të një krahasimi të gjerë me rajone nga Shtetet e Bashkuara dhe Evropa.

Lexo raportin e plotë të ITIF, publikuar më 8 shtator 2026