Ora bërthamore: shkencëtarët në Vjenë dhe Pekin krijojnë orët e para funksionale bërthamore në botë

Dy ekipe shkencëtarësh, një në Vjenë dhe një në Pekin, kanë ndërtuar në mënyrë të pavarur orët e para bërthamore funksionale në botë, siç njofton Reuters bazuar në dy studime të botuara të mërkurën në revistën Nature. Arritja shënon gjeneratën e re të orëve atomike — një teknologji që lindi në vitin 1949 — dhe hap rrugën drejt matjes së kohës me saktësi të paparë.

Pavarësisht emrit, orët bërthamore nuk kanë të bëjnë me fissionin apo fuzionin bërthamor. Ato quhen kështu sepse koha matet duke monitoruar se si një lazer i fuqishëm ndërvepron me bërthamën e atomit. Të dyja pajisjet bazohen në izotopin torium-229, të ngujuar në kristale fluoruri kalciumi. Orët atomike konvencionale e matin kohën duke nxitur elektronet të kërcejnë mes niveleve energjetike, ndërsa këto të reja nxisin protonet dhe neutronet brenda vetë bërthamës — dhe meqë bërthama është shumë herë më e vogël se shtresa e elektroneve, arritja e saktësive edhe më të larta është e mundur.

Hulumtuesit thonë se orët bërthamore kanë potencialin të tejkalojnë orët më të mira konvencionale, por kjo ende nuk ka ndodhur. Fizikani Thorsten Schumm nga Universiteti Teknik i Vjenës (TU Wien), i cili drejtoi njërin prej ekipeve, parashikon përdorime në navigimin satelitor, sinkronizimin e transferimit të të dhënave, anketimin dhe metrologjinë. Ekipi i Vjenës e vuri orën në provë edhe me një eksperiment fizike — kërkimin e materies së errët. Nuk e zbuloi atë, por ora performoi në nivelin e orëve atomike më të mira. Sipas Schumm, krijimi i një ore bërthamore ishte ëndrra e fizikantëve për afro 50 vjet, ndërsa ekipi i tij punon drejt këtij qëllimi që nga viti 2008.

Ekipi i dytë vjen nga Universiteti Tsinghua në Pekin, nën drejtimin e fizikanit Shiqian Ding. Dy pajisjet kanë pika të forta që plotësojnë njëra-tjetrën: ora e Vjenës përdor kristale toriumi pak më cilësore — me koncentrim më të lartë dhe veti optike më të mira — ndërsa ekipi i Pekinit zotëron një lazer më të fuqishëm. Duke i kombinuar, tha Schumm, mund të ndërtohet një orë ndjeshëm më e mirë.