«Art Is Not a Crime» në Amsterdam: arkivi legjendar i grafiteve të Henry Chalfant-it ekspozohet për herë të parë në Europën e Veriut

Arkivi legjendar i fotografit amerikan Henry Chalfant, me më shumë se 800 fotografi të grafiteve mbi trenat e metrosë së Nju Jorkut, po ekspozohet për herë të parë në Europën e Veriut. Ekspozita «Art Is Not a Crime» është hapur në STRAAT Museum në Amsterdam dhe, siç njofton The Art Newspaper, është vetëm hera e dytë që arkivi i plotë i Chalfant-it shfaqet jashtë Shteteve të Bashkuara; ajo qëndron e hapur deri më 13 mars 2027, me disa fotografi të riprodhuara në shkallën e trenave të vërtetë — mbi tre metra të larta dhe, në raste, deri në 25 metra të gjera.

Chalfant filloi t’i fotografonte trenat në fillim të viteve ’70, i tërhequr nga një formë arti që zhdukej shpejt: veprat fshiheshin nga autoritetet e transportit ose humbnin sapo treni ikte nëpër shina. Ai e ka përshkruar këtë ndjekje si një lloj gjuetie për trofe të rrallë. Në vitin 1983 bashkëprodhoi me Tony Silver dokumentarin «Style Wars» mbi grafitet dhe hip-hop-in, ndërsa një vit më pas, me fotografen Martha Cooper, botoi librin «Subway Art», i cilësuar gjerësisht si «bibla» e grafiteve, që frymëzoi një brez të tërë shkruesish në mbarë botën.

Në fillim, Chalfant — skulptor i formuar në Stanford, i ardhur në Nju Jork nga rrethinat e Pittsburgh-ut në vitin 1973 — ishte një i jashtëm për kulturën që dokumentonte: shkruesit e grafiteve fillimisht e morën për polic dhe vetëm pas dy vjetësh njëri prej tyre e çoi te «stoli i shkruesve» në rrugën 149, ku artistët mblidheshin për të shkëmbyer ide e për të parë trenat. Sipas The Art Newspaper, ai këmbëngul se ajo që i bashkonte ata të rinj, përtej prejardhjeve shumë të ndryshme shoqërore, ishte rreziku i përbashkët që merrnin përsipër për artin e tyre.

Vetë muzeu bart një histori paralele: STRAAT u hap në tetor 2020 në një ish-magazinë gjigante saldimi anijesh në lagjen NDSM të Amsterdamit dhe sot ruan mbi 180 vepra të rreth 170 artistëve ndërkombëtarë të artit të rrugës. Amsterdami ka edhe një rol të hershëm në këtë histori: në vitin 1984 Chalfant ekspozoi fotografitë e tij në galerinë e Yaki Kornblit-it në qytet, dhe të rinjtë që i panë i riprodhuan e i shpërndanë mes miqsh e shkruesish në qytete të tjera europiane — një nga kanalet nga të cilat kultura e grafiteve u përhap në kontinent.

Sot arti i rrugës është edhe biznes i madh, me murale që paguhen shtrenjtë dhe vepra që shiten për miliona, por Chalfant, sipas The Art Newspaper, e sheh me qetësi këtë sukses tregtar, duke theksuar se për shumë artistë piktura e paligjshme mbetet çasti i vetëm kur ndihen vërtet të lirë — gjë që, në një kohë kur liria e shprehjes ngushtohet, ai e quan më të rëndësishme se kurrë.