Le Monde: Arkitektët e famshëm botërorë nën kritikë në Shqipëri, “Revolucioni i Flamingove” i akuzon se po legjitimojnë spekulimin urban

Protestat që prej më shumë se tre muajsh zhvillohen në Shqipëri kundër qeverisë së Edi Ramës dhe projekteve të mëdha turistike e ndërtimore kanë marrë një dimension të ri në shtypin ndërkombëtar: përgjegjësinë e arkitektëve të njohur botërorë që bashkëpunojnë me qeverinë shqiptare.

Gazeta franceze Le Monde publikon më 3 shtator 2026 një analizë të posaçme me titullin “Në Shqipëri, arkitektët e vënë në shënjestër nga ‘Revolucioni i Flamingove’ fusin kokën në rërë”. Autorja Isabelle Regnier argumenton se arkitektura është vendosur tashmë në qendër të konfliktit politik shqiptar, sepse për një pjesë të protestuesve ajo është bërë simbol i lidhjes mes pushtetit, spekulimit me tokën dhe pasurive të paluajtshme dhe përfitimit të një grupi të vogël njerëzish.

Analiza e Le Monde nuk është një përsëritje e raportimeve të mëparshme për protestën kundër projekteve të lidhura me Jared Kushner dhe Ivanka Trump. Shkrimi përqendrohet te një pyetje tjetër: çfarë përgjegjësie kanë arkitektët ndërkombëtarë që pranojnë të projektojnë dhe promovojnë ndërtime në një vend ku vetë këto projekte janë kthyer në objekt protestash për korrupsion, pronësi të dyshimtë dhe dëmtim të interesit publik?

Gazeta franceze kujton protestën e 3 qershorit në Tiranë, kur mes flamingove rozë dhe pankartave me mbishkrime si “Shqipëria nuk është në shitje” dhe “Edi Rama ik”, u shfaq edhe një slogan tjetër: “Starchitect go home!”, një thirrje drejtuar arkitektëve të famshëm ndërkombëtarë që punojnë në Shqipëri.

Në të njëjtën ditë në Tiranë hapej festivali i arkitekturës Bread & Heart, një aktivitet që, sipas Le Monde, shërbente për të promovuar politikën urbane të kryeministrit Rama.

Në të merrnin pjesë disa nga emrat më të mëdhenj të arkitekturës bashkëkohore: Jeanne Gang, Bjarke Ingels, Reinier de Graaf, Pierre de Meuron, Francis Kéré, Ma Yansong, Petra Blaisse, Christian Kerez dhe Charles Renfro.

Protestuesit i pritën arkitektët përpara Kryeministrisë dhe u shpërndanë një letër të hapur, të publikuar një ditë më parë dhe të nënshkruar nga qindra arkitektë, artistë dhe ambientalistë shqiptarë.

Sipas Le Monde, letra kritikonte veçanërisht kontrastin mes temës së festivalit, “Landscape of Abundance” – “Peizazh i bollëkut”, dhe realitetit politik të momentit.

Nënshkruesit argumentonin se ishte cinike të flitej për “bollëk” në një moment kur mijëra qytetarë po protestonin kundër asaj që ata e përshkruanin si shkatërrim të disa prej peizazheve më të rëndësishme të Shqipërisë.

Pikërisht këtu analiza franceze e zgjeron debatin përtej projektit të Jared Kushner.

Për Le Monde, arkitektura në Shqipëri nuk është më vetëm çështje estetike apo zhvillimi urban. Ajo është bërë pjesë e debatit për mënyrën se si shpërndahet pasuria, kush kontrollon tokën, kush merr lejet për ndërtime dhe kush përfiton nga transformimi i qyteteve dhe bregdetit.

Autorja shkruan se arkitektura simbolizon ndërthurjen e pushtetit politik me spekulimin në pasuritë e paluajtshme dhe, sipas kritikëve të qeverisë, “kapjen e fitimeve nga një grusht të privilegjuarish në dëm të së mirës së përbashkët”.

Kjo është një akuzë më e gjerë sesa kundërshtimi ndaj një hoteli apo resorti të vetëm. Ajo prek të gjithë modelin e zhvillimit urban të ndjekur gjatë viteve të qeverisjes Rama, veçanërisht në Tiranë dhe përgjatë bregdetit.

Kryeministri shqiptar, vetë artist dhe ish-kryetar i Bashkisë së Tiranës, e ka përdorur prej kohësh arkitekturën moderne si pjesë të imazhit të tij politik. Projekte të hartuara nga arkitektë të njohur ndërkombëtarë janë prezantuar si dëshmi të modernizimit të Shqipërisë dhe afrimit të saj me qytetet më të zhvilluara evropiane.

Por sipas analizës së Le Monde, pikërisht kjo strategji tani është kthyer në objekt kundërshtimi.

Pyetja që protestuesit u drejtojnë arkitektëve është nëse fama e tyre ndërkombëtare po përdoret për t’i dhënë prestigj dhe legjitimitet projekteve, pa u marrë seriozisht me mënyrën se si është siguruar toka, me ndikimin mjedisor apo me pasojat shoqërore të ndërtimeve.

Vetë titulli i analizës – se arkitektët “fusin kokën në rërë” – lë të kuptohet se Le Monde e konsideron të pamjaftueshëm reagimin e tyre ndaj kritikave.

Ky është një zhvillim me rëndësi për mënyrën se si protesta shqiptare po shihet jashtë vendit. Në fillim, shtypi ndërkombëtar u përqendrua kryesisht te Jared Kushner, Ivanka Trump, flamingot dhe projektet në Zvërnec e Sazan. Tani debati po zhvendoset drejt një çështjeje më strukturore: modelit të zhvillimit urban të Shqipërisë dhe rolit që kanë në të kompanitë dhe profesionistët ndërkombëtarë.

Në këtë mënyrë, protesta po përpiqet të nxjerrë konfliktin jashtë kufijve shqiptarë. Mesazhi drejtuar arkitektëve të huaj është se një projekt nuk mund të gjykohet vetëm nga cilësia arkitekturore e ndërtesës; duhet të shihet edhe territori ku ndërtohet, mënyra se si është marrë vendimi dhe kujt i shërben investimi.

Për qeverinë Rama, bashkëpunimi me emra të njohur të arkitekturës botërore ka qenë për vite një instrument për të ndryshuar imazhin ndërkombëtar të Shqipërisë. Analiza e Le Monde tregon se i njëjti bashkëpunim tani rrezikon të kthehet në një pikë të dobët: arkitektët ndërkombëtarë po pyeten gjithnjë e më hapur nëse janë thjesht projektues apo edhe pjesëmarrës në një model zhvillimi që një pjesë e shoqërisë shqiptare po e kundërshton.

Lexo analizën e plotë në Le Monde