Zhvillimi teknologjik në epokën e inteligjencës artificiale: Debatet globale, rreziqet dhe perspektivat e Shqipërisë

Inteligjenca artificiale po kalon me shpejtësi nga një teknologji eksperimentale në një infrastrukturë të re të ekonomisë dhe administrimit. Modelet gjenerative, automatizimi, robotika, infrastruktura cloud, përpunimi masiv i të dhënave dhe sistemet algoritmike po ndryshojnë mënyrën se si kompanitë prodhojnë, institucionet ofrojnë shërbime dhe qytetarët marrin informacion.

Ky transformim krijon mundësi për rritjen e produktivitetit, automatizimin e proceseve dhe përmirësimin e shërbimeve publike. Por ai sjell njëkohësisht rreziqe që lidhen me sigurinë kibernetike, privatësinë, diskriminimin algoritmik, dezinformimin, tregun e punës dhe përqendrimin e fuqisë teknologjike.

Për Shqipërinë, çështja nuk është më nëse inteligjenca artificiale do të përdoret. Ajo tashmë po përdoret. Pyetja është nëse vendi do të arrijë të ndërtojë aftësitë njerëzore, institucionale, ligjore dhe teknologjike për ta përdorur dhe kontrolluar atë.

Nga gara për algoritmet te gara për infrastrukturën

Debati mbi inteligjencën artificiale shpesh përqendrohet te modele si ChatGPT, Gemini apo sisteme të ngjashme. Por gara teknologjike është shumë më e gjerë. Zhvillimi i AI-së kërkon fuqi të konsiderueshme kompjuterike, qendra të të dhënave, procesorë të avancuar, cloud, sasi të mëdha të dhënash, energji, kapital dhe specialistë.

Bashkimi Evropian e ka bërë këtë lidhje të qartë në “AI Continent Action Plan”. Strategjia evropiane mbështetet te infrastruktura kompjuterike, të dhënat, aftësitë njerëzore, përdorimi i AI-së dhe krijimi i një kuadri të besueshëm rregullator. Në prill 2026, Komisioni Evropian raportonte se në Evropë ishin vendosur 19 “AI Factories”, ndërsa investimet po shtrihen edhe drejt infrastrukturave shumë më të mëdha – “AI Gigafactories”.

Kjo e vendos debatin mbi sovranitetin digjital në një dimension tjetër. Një shtet mund të përdorë gjerësisht inteligjencën artificiale, ndërkohë që modelet, procesorët, infrastruktura cloud dhe platformat mbi të cilat mbështetet kontrollohen jashtë territorit të tij.

Për një ekonomi të vogël si Shqipëria, objektivi realist nuk mund të jetë riprodhimi i të gjithë zinxhirit teknologjik global. Por vendi mund të krijojë kapacitete për zhvillimin e aplikimeve të specializuara, administrimin e të dhënave kombëtare, auditimin e algoritmeve, sigurinë e sistemeve dhe shmangien e varësisë së panevojshme nga një furnizues i vetëm teknologjik.

Inovacioni përballë rregullimit

Një nga debatet kryesore ndërkombëtare lidhet me kufirin midis inovacionit dhe kontrollit. Rregullimi shumë i dobët mund të ekspozojë qytetarët dhe institucionet ndaj sistemeve të pasigurta ose diskriminuese. Rregullimi i gabuar mund të krijojë barriera për inovacionin.

Bashkimi Evropian ka zgjedhur një qasje të bazuar te rreziku përmes “Artificial Intelligence Act – Regulation (EU) 2024/1689”. Akti hyri në fuqi në vitin 2024 dhe pjesë të rëndësishme të tij janë tashmë të zbatueshme. Prej 2 gushtit 2026 zbatohen, ndër të tjera, detyrimet e transparencës të nenit 50.

Logjika e legjislacionit është se jo çdo përdorim i AI-së paraqet të njëjtin rrezik. Një sistem që rekomandon muzikë nuk mund të trajtohet njësoj si një sistem që ndikon në punësim, arsim, shërbime publike ose vendimmarrje me pasoja për qytetarët.

Në të njëjtën linjë, parimet e OECD-së kërkojnë transparencë, shpjegueshmëri, siguri, mbikëqyrje njerëzore dhe përgjegjshmëri. OECD thekson edhe rëndësinë e gjurmueshmërisë së të dhënave, proceseve dhe vendimeve gjatë ciklit të jetës së një sistemi AI, si dhe mundësinë që personat e prekur negativisht të kuptojnë dhe kundërshtojnë një rezultat algoritmik.

UNESCO e vendos çështjen edhe më drejtpërdrejt në fushën e të drejtave të njeriut: dinjiteti, privatësia, drejtësia, transparenca dhe mbikëqyrja njerëzore duhet të mbeten elemente bazë të përdorimit të AI-së.

Për Shqipërinë, këto nuk janë më vetëm debate teorike. Në Albania Report 2025, Komisioni Evropian kërkon që vendi të përafrohet plotësisht me AI Act dhe të sigurojë strukturat e nevojshme për zbatimin e tij.

Shqipëria: digjitalizim i shpejtë, por hendek në aftësi

Shqipëria paraqet një kontrast interesant. Sipas Western Balkans Competitiveness Outlook 2024 të OECD-së, vendi ka bërë përparim të konsiderueshëm në shoqërinë digjitale. Rreth 95% e shërbimeve publike ishin të disponueshme online dhe Shqipëria renditej e dyta në Ballkanin Perëndimor në dimensionin e shoqërisë digjitale.

Por treguesit e aftësive janë shumë më problematikë. Vetëm 23.8% e individëve në Shqipëri kishin aftësi digjitale bazë ose mbi nivelin bazë në të dhënat e krahasueshme të përdorura nga OECD, kundrejt 34.8% për Ballkanin Perëndimor dhe 53.9% për BE-në. Specialistët ICT përbënin 2.6% të të punësuarve, kundrejt 4.5% në BE. Kjo tregon se aksesi në internet, digjitalizimi i administratës dhe aftësia e qytetarëve për të funksionuar në një mjedis digjital janë tregues të ndryshëm.

Një qytetar që përdor çdo ditë telefonin inteligjent dhe rrjetet sociale nuk është domosdoshmërisht i aftë të dallojë një mashtrim të sofistikuar online, të verifikojë një material të gjeneruar me AI, të menaxhojë identitetin e tij digjital ose të kuptojë një vendim të automatizuar.

Shqipëria në raport me Ballkanin Perëndimor dhe BE-në

Treguesit krahasues tregojnë një profil të përzier të Shqipërisë: vendi ka avancuar ndjeshëm në digjitalizimin e shërbimeve publike, por vazhdon të ketë një hendek të konsiderueshëm në aftësitë digjitale dhe në kapacitetet njerëzore që nevojiten për një ekonomi gjithnjë e më të mbështetur te teknologjia dhe inteligjenca artificiale.

Treguesi	Shqipëria	Ballkani Perëndimor	BE
Indeksi OECD – Digital Society	2.7	2.5	–
Persona me aftësi digjitale bazë ose mbi nivelin bazë	23.8%	34.8%	53.9%
Specialistë ICT në punësim	2.6%	2.8%	4.5%
Shërbime publike të disponueshme online	rreth 95%	–	–
Ndërmarrje që përdorin AI	12.4% (2026)	–	20.0% (2025)

Tabela nxjerr në pah një nga kontradiktat kryesore të transformimit teknologjik shqiptar. Digjitalizimi i administratës ka avancuar më shpejt sesa aftësitë digjitale të popullsisë. Në të njëjtën kohë, përdorimi i AI-së nga bizneset po rritet, por hendeku në kapitalin njerëzor mund të kufizojë aftësinë e ekonomisë shqiptare jo vetëm për ta përdorur teknologjinë, por edhe për ta zhvilluar, audituar dhe kontrolluar atë.

Bizneset shqiptare po hyjnë në epokën e AI-së

Të dhënat më të fundit tregojnë se adoptimi i inteligjencës artificiale po rritet edhe në sektorin privat.

Sipas publikimit të INSTAT të 21 shtatorit 2026, 12.4% e ndërmarrjeve shqiptare me 10 ose më shumë të punësuar përdorin teknologji të inteligjencës artificiale, nga 9% një vit më parë. Te ndërmarrjet e mëdha përdorimi arrin në 28.1%. Në të njëjtën kohë, 35.3% e ndërmarrjeve përdorin shërbime cloud dhe 34.5% punësojnë specialistë të teknologjisë së informacionit dhe komunikimit.

Rritja e përdorimit të AI-së është e shpejtë, por Shqipëria mbetet poshtë nivelit të BE-së. Eurostat raporton se në vitin 2025 rreth 20% e ndërmarrjeve të BE-së me të paktën 10 të punësuar përdornin teknologji AI.

Problemi afatgjatë është edhe më i thellë. OECD vlerëson se Shqipëria performon mbi mesataren e Ballkanit Perëndimor në shumicën e dimensioneve të konkurrueshmërisë, por Science, Technology and Innovation mbetet ndër fushat ku rezultati është nën mesataren rajonale. Investimet e ulëta në kërkim dhe zhvillim, lidhjet e kufizuara mes universiteteve dhe biznesit dhe prodhimi relativisht i dobët shkencor kufizojnë kapacitetin e vendit për të kaluar nga përdorues i teknologjisë në krijues të saj.

Diella: nga asistenti virtual te vendimmarrja publike

Shqipëria po eksperimenton me AI edhe në një fushë shumë më të ndjeshme: administratën shtetërore. Diella nisi në janar 2025 si asistente virtuale e e-Albania. Sipas të dhënave të publikuara nga qeveria, deri në shtator të atij viti kishte regjistruar 972 mijë ndërveprime. Më pas ajo mori rolin e Ministres së Shtetit për Inteligjencën Artificiale, nën autoritetin e Kryeministrit.

Rëndësia e këtij zhvillimi nuk qëndron te avatari apo titulli, por te funksionet që synohet t’i delegohen teknologjisë. Në vitin 2026, qeveria deklaroi se po ndërton një sistem elektronik prokurimi të mbështetur nga AI. Sipas përshkrimit zyrtar, sistemi synon të mbulojë procese nga studimi i tregut dhe dorëzimi i ofertave deri te monitorimi i kontratave. Qeveria deklaron gjithashtu se Diella do të mund të marrë të dhëna nga më shumë se 40 regjistra publikë dhe se procesi do të jetë i gjurmueshëm dhe i rishikueshëm manualisht.

Këto janë objektiva dhe pretendime të qeverisë për sistemin që po ndërtohet, jo prova se problemet e prokurimit publik janë zgjidhur. Pikërisht këtu lind çështja e përgjegjshmërisë algoritmike. Nëse një sistem AI ndikon në një proces prokurimi, kush përgjigjet kur ai gabon? A mund të përcaktohet se cilat të dhëna ndikuan në rezultat? Çfarë ndodh nëse një regjistër shtetëror përmban të dhëna të pasakta? A mundet një operator ekonomik të marrë një shpjegim dhe të kundërshtojë rezultatin? Kush ka akses në log-et e sistemit? Kush auditon algoritmet dhe ndryshimet e tyre?

Këto pyetje bëhen edhe më të rëndësishme për shkak të peshës ekonomike të prokurimit publik dhe kërkesave të vazhdueshme të Komisionit Evropian për forcimin e konkurrencës, kapaciteteve administrative, pajtueshmërisë dhe profesionalizimit në këtë sektor.

Prandaj, përdorimi i AI-së në prokurime mund të sjellë më shumë automatizim dhe gjurmueshmëri, por teknologjia nuk e eliminon vetvetiu konfliktin e interesit, manipulimin apo korrupsionin. Nëse proceset, të dhënat ose mekanizmat e kontrollit janë problematikë, automatizimi mund t’i riprodhojë ato në një shkallë më të madhe.

Më shumë transformim sesa zhdukje e vendeve të punës

Një nga frikërat më të mëdha lidhet me zëvendësimin e punonjësve nga makinat. Një studim i Organizatës Ndërkombëtare të Punës, ILO, i publikuar në vitin 2025, vlerëson se një në katër punonjës në botë punon në një profesion me një shkallë ekspozimi ndaj AI gjenerative. Vetëm 3.3% e punësimit global ndodhet në kategorinë më të lartë të ekspozimit.

Përfundimi kryesor i ILO-s është i rëndësishëm: për shkak se shumica e profesioneve vazhdojnë të kërkojnë ndërhyrje njerëzore, transformimi i vendeve të punës është më i mundshëm sesa eliminimi i plotë i tyre. Për Shqipërinë kjo prek potencialisht administratën, financat, kontabilitetin, call center-at, përkthimin, median, shërbimet juridike dhe profesione të tjera ku një pjesë e madhe e punës konsiston në përpunimin e tekstit, dokumenteve dhe informacionit. Sfida nuk është vetëm sa vende pune mund të humbasin, por nëse punonjësit shqiptarë do të fitojnë aftësitë për të përdorur AI-në si instrument produktiviteti.

Rreziqet: nga sulmet kibernetike te kriza e besimit

Inteligjenca artificiale nuk krijon vetëm një kategori rreziku. Ajo mund të përforcojë disa rreziqe ekzistuese. Në sigurinë kibernetike, AI mund të ndihmojë në identifikimin e anomalive dhe sulmeve, por mund të përdoret edhe për automatizimin e phishing-ut, social engineering, krijimin e përmbajtjeve bindëse mashtruese dhe analizimin e objektivave.

Për Shqipërinë, kjo çështje ka rëndësi të veçantë pas sulmeve të mëdha kibernetike ndaj sistemeve qeveritare në vitet 2022-2023. OECD vlerëson se Shqipëria ka përparuar në përafrimin e kuadrit të sigurisë kibernetike me acquis të BE-së, por evidenton gjithashtu sfida në garantimin e qëndrueshmërisë së infrastrukturës kritike të informacionit.

Ligji nr. 25/2024 “Për sigurinë kibernetike” dhe Strategjia Kombëtare për Sigurinë Kibernetike 2025-2030 synojnë përafrimin me standardet evropiane, përfshirë Direktivën NIS2.

Por ekziston një paradoks: sa më shumë shërbime, regjistra, sisteme dhe algoritme shtetërore lidhen me njëri-tjetrin, aq më të mëdha janë përfitimet nga shkëmbimi i të dhënave, por edhe pasojat potenciale të komprometimit të tyre.

Në planin shoqëror, deepfake-et, zëri sintetik dhe gjenerimi automatik i tekstit, fotografive dhe videove e ulin koston e prodhimit të dezinformimit. Global Risks Report 2026 i World Economic Forum e rendit keqinformimin dhe dezinformimin në vendin e dytë dhe pasigurinë kibernetike në vendin e gjashtë në perspektivën dyvjeçare. “Adverse outcomes of AI” kalon nga vendi i 30-të në horizontin dyvjeçar në vendin e pestë në horizontin dhjetëvjeçar. Këto janë perceptime të ekspertëve të anketuar dhe jo parashikime statistikore, por tregojnë rritjen e shqetësimit për pasojat afatgjata të teknologjisë.

Çfarë duhet të bëjë Shqipëria?

Credits: Ilustrim i gjeneruar nga AI – Çfarë duhet të bëjë Shqipëria

Hapi i parë është ndërtimi i një kuadri funksional për qeverisjen e AI-së dhe përafrimi me AI Act të Bashkimit Evropian. Miratimi i rregullave nuk mjafton: institucionet duhet të kenë specialistë që janë realisht në gjendje të vlerësojnë sistemet algoritmike dhe të zbatojnë rregullat.

Së dyti, përdorimi i AI-së në administratën publike duhet të shoqërohet me mekanizma të detyrueshëm të përgjegjshmërisë algoritmike. Sistemet me ndikim të rëndësishëm duhet të kenë dokumentim, gjurmueshmëri, mbikëqyrje njerëzore, testim sigurie, mekanizma ankimi dhe auditim të pavarur.

Së treti, aftësitë digjitale duhet të trajtohen si infrastrukturë kombëtare. Nuk mund të ndërtohet një administratë gjithnjë e më algoritmike ndërkohë që një pjesë e konsiderueshme e qytetarëve ka vështirësi me aftësitë bazë digjitale.

Së katërti, AI duhet të zhvillohet së bashku me sigurinë kibernetike. Mbrojtja e identitetit digjital, të dhënave personale, regjistrave shtetërorë dhe infrastrukturës kritike duhet të projektohet që në fillim dhe jo të shtohet pasi sistemi të jetë ndërtuar.

Së pesti, Shqipëria duhet të investojë jo vetëm në blerjen e teknologjisë, por edhe në aftësinë për ta prodhuar dhe vlerësuar atë: universitete, kërkim shkencor, start-up-e, të dhëna të hapura dhe cilësore, teknologji për gjuhën shqipe dhe bashkëpunim ndërmjet universiteteve, biznesit dhe institucioneve.

Dhe së fundi, sovraniteti teknologjik nuk do të thotë që Shqipëria duhet të prodhojë vetë çdo server, procesor apo model të madh AI. Do të thotë të dijë se nga kush varet, cilat të dhëna nuk duhet të humbasin kontrollin kombëtar, si auditohet teknologjia e importuar dhe si mund të ndërrohet një furnizues pa paralizuar një shërbim publik.

Përfundim

Shqipëria nuk nis nga zero. Ajo ka një administratë gjerësisht të digjitalizuar, përdorim në rritje të teknologjisë nga bizneset, një kuadër të ri të sigurisë kibernetike dhe tashmë eksperimente konkrete me inteligjencën artificiale në administratën publike.

Por shpejtësia e adoptimit nuk duhet ngatërruar me pjekurinë teknologjike. Të dhënat tregojnë një vend që ka ecur relativisht shpejt në digjitalizimin dhe përdorimin e teknologjisë, por që vazhdon të ketë mangësi në aftësitë digjitale, kërkimin shkencor, inovacionin dhe kapacitetet institucionale.

Sfida është që Shqipëria të ketë njerëzit që e kuptojnë atë, institucionet që mund ta kontrollojnë, infrastrukturën që mund ta mbrojë, bizneset që mund të krijojnë vlerë prej saj dhe rregullat që garantojnë se, kur algoritmi merr një rol gjithnjë e më të madh në jetën ekonomike dhe publike, përgjegjësia vazhdon t’u përkasë njerëzve.

Shënim 1

Treguesit nuk i përkasin domosdoshmërisht të njëjtit vit referimi. Të dhënat për aftësitë digjitale, specialistët ICT dhe indeksin Digital Society janë tregues krahasues të përdorur nga OECD në Western Balkans Competitiveness Outlook 2024. Shifra për përdorimin e AI-së nga ndërmarrjet shqiptare vjen nga INSTAT për vitin 2026, ndërsa shifra e BE-së nga Eurostat për vitin 2025. Për këtë arsye, krahasimi i fundit duhet lexuar si tregues orientues dhe jo si krahasim statistikor për të njëjtin vit.

Shënim 2

Ky artikull u publikua tek Tirana Times