«Degrees of Disruption» në V&A: Vera Molnar, pionierja e artit me kompjuter, në dialog me artistët gjenerativë të sotëm

Muzeu Victoria and Albert në Londër ka hapur më 16 tetor ekspozitën «Degrees of Disruption: Vera Molnar and Generative Art», një prezantim me mbi 50 vepra që vendos në qendër një nga figurat më vizionare të artit të shekullit XX: Vera Molnar (1924–2023), artistja hungareze e Parisit që filloi të eksperimentonte me kompjuterë dhe algoritme shumë kohë para se arti digjital të bëhej modë, siç njofton V&A. Ekspozita, me hyrje falas në sallat 88A dhe 90 të V&A South Kensington, qëndron e hapur deri më 30 maj 2027 dhe kurrohet nga Melanie Lenz.

E lindur në Budapest dhe e vendosur në Paris që nga viti 1947, Molnar e ndërtoi metodën e saj mbi rregulla të thjeshta dhe një dozë të vogël çrregullimi të qëllimshëm. Që në vitin 1959, ende pa pasur akses në kompjuter, ajo krijoi «Machine Imaginaire» — një metodë algoritmike që e zbatonte me dorë, duke rirenditur elementë të thjeshtë sipas sekuencave të udhëzimeve. Kur më 1968 mori në dorë një kompjuter të vërtetë në një laborator kërkimor të Sorbonës, tensioni mes rendit dhe rastësisë u bë firma e saj: vizatimet me ploter si «Interruptions» (1969) dhe «(Des)Ordres» (1974) ndërtohen nga mijëra segmente të shkurtra që ndërpriten e devijojnë me pak, duke e bërë sistemin të marrë frymë.

Ndër veprat më prekëse të ekspozitës është seria «My Mother’s Letters» («Letrat e nënës sime», 1988), e ndërtuar mbi shkrimin e dorës së nënës së artistes, i cili gradualisht bëhet i palexueshëm derisa letrat ndalen fare. Publiku do të shohë për herë të parë edhe «Autoportrait à la Sainte-Victoire» (2004), një autoportret prej gjashtë kolazhesh që i referohet malit të famshëm të pikturuar nga Cézanne, ndërsa homazhet e Molnar për Monet-in, Paul Klee-në dhe Sonia Delaunay-në tregojnë se si ajo e rishkruante historinë e artit përmes algoritmit.

Seksioni përmbyllës e vendos Molnar-in në dialog me tetë artistë gjenerativë bashkëkohorë, mes tyre Harm van den Dorpel, Matt DesLauriers dhe kolektivi Entangled Others, vepra e të cilit «Sediment Nodes» përdor rrjete nervore dhe inteligjencë artificiale. Pikërisht këtu ekspozita prek debatin më të nxehtë të momentit: Molnar nuk ia dorëzoi kurrë plotësisht kontrollin makinës — ajo vendoste parametrat dhe e përdorte kompjuterin si mjet të drejtuar nga zgjedhjet e saj, një qëndrim që sot, në epokën e artit me IA, tingëllon më aktual se kurrë.