”Finestre sull arte”: Qyteti antik i Butrintit zbulon ende surpriza për arkeologët

– Njëqind vjet pas rizbulimit të tij nga studiuesi italian Luigi Ugolini, hetimet e reja kanë nxjerrë në dritë struktura të shumta të panjohura më parë, si brenda Parkut Arkeologjik, ashtu edhe në zonën përreth, shkruan ”Finestre sull arte”, faqja e njohur italiane kushtuar artit, historisë së artit, arkeologjisë dhe trashëgimisë kulturore, që publikon artikuj për zbulime arkeologjike, monumente historike, ekspozita dhe kërkime shkencore.

Zbulimet janë rezultat i një fushate vrojtimesh topografike dhe eksplorimesh, të cilat kanë identifikuar ndërtesa, sisteme të furnizimit me ujë, fortifikime dhe varrime të lashta, duke zgjeruar kuptimin tonë për një peizazh historik që është formuar nga shtresa të ndryshme gjatë shekujve.

Enrico Giorgi, profesor në Departamentin e Historisë, Kulturës dhe Qytetërimit në Universitetin e Bolonjës, po koordinon misionin arkeologjik së bashku me Belisa Mukën, nga Departamenti i Antikiteteve në Institutin Arkeologjik të Tiranës.

Për më tepër, për ta bërë të mundur këtë fazë të re kërkimesh, është krijuar një bashkëpunim me Laboratorin e Arkeologjisë së Peizazhit dhe Teledetektimit në Universitetin e Sienës, të drejtuar nga profesori Stefano Campana.

Projekti përfshin krijimin e studimit të parë të plotë topografik të Parkut Arkeologjik të Butrintit dhe Gadishullit të Ksamilit, në afërsi të tij, duke përdorur teknologjinë LiDAR, një mjet që mundëson studimin e terrenit edhe në vendet ku bimësia e bën të vështirë eksplorimin e drejtpërdrejtë.

LiDAR, një akronim për Light Detection and Ranging (zbulimi dhe matja e distancës me anë të dritës), është një sistem vëzhgimi i bazuar në lazer, i cili, kur montohet në një dron, mundëson matje shumë të sakta të sipërfaqes së tokës, duke dalluar karakteristikat e terrenit nga mbulesa bimore.

Të dhënat e mbledhura përdoren për të krijuar një model digjital me rezolucion shumë të lartë, i cili paraqet peizazhin sikur pemët dhe shkurret të mos ekzistonin.

“Butrinti është një vend i jashtëzakonshëm: një kep që mbikëqyr një lagunë, i banuar pothuajse vazhdimisht për mijëvjeçarë”, shpjegon Enrico Giorgi.

“Megjithatë, është gjithashtu një vend i vështirë për t’u studiuar, sepse pjesë të mëdha të parkut dhe kodrat përreth janë të mbuluara me bimësi natyrore të dendur, e cila fsheh tokën dhe gjithçka që gjendet nën të”, shton ai.

Kështu, bëhen të dukshme edhe ndryshimet më të vogla në terren. Depresionet, vijëzimet dhe format e pazakonta gjeometrike identifikohen si anomali të mundshme, domethënë si shenja të strukturave që mund të jenë ndërtuar nga njerëzit dhe më pas të jenë mbuluar nga bimësia ose dheu.

Megjithatë, teknologjia është vetëm hapi i parë.

Çdo anomali duhet të verifikohet drejtpërdrejt nga arkeologët, të cilët përshkojnë bimësinë, shpesh të dendur dhe të vështirë për t’u kaluar, për të arritur në vendet e shënuara, duke përdorur GPS dhe pajisje topografike.

Pikërisht nga kombinimi i vrojtimeve teknologjike dhe vëzhgimeve në terren dalin zbulimet e reja në Butrint.

“Përparojmë me vështirësi, një metër nga një herë, me shikimin që kalon nga ekrani i GPS-it te ngatërresa e bimësisë që na bllokon rrugën, ndërsa distanca drejt objektivit zvogëlohet dhe pritshmëria rritet”, thotë Giorgi.

“Shenja nuk çon gjithmonë drejt një zbulimi: në disa raste, një formë e rregullt rezulton të jetë një trung peme i rrëzuar ose një dalje natyrore shkëmbore, por në shumë raste, pasi kemi çarë rrugën përmes një tjetër ngatërrese shkurresh dhe jemi çliruar nga ferrat e kapura në rrobat tona, papritur gjendemi përballë strukturave të lashta, shpesh të pa dokumentuara më parë”, shton ai.

Brenda Parkut Arkeologjik, gërmimet kanë zbuluar disa gjetje me interes të veçantë.

Ndër to është një ndërtesë me dy absida, pjesë të së cilës ruhen ende në një lartësi prej gati dy metrash. Teknika e ndërtimit paraqet ngjashmëri të dukshme me atë të Bazilikës së Madhe, një prej monumenteve më përfaqësuese të Butrintit, duke sugjeruar një lidhje të mundshme me fazën e antikitetit të vonë të qytetit.

Kjo hipotezë do të duhet të verifikohet përmes studimeve të mëtejshme.

Vrojtimet çuan gjithashtu në identifikimin e një pusi me një grykë të ndërtuar nga blloqe gëlqerore dhe, në shpatet veriperëndimore të parkut, të një depresioni të madh që rezultoi të ishte një cisternë rrethore, e veshur me llaç hidraulik, një teknikë që përdorej për ta bërë strukturën të papërshkueshme nga uji dhe për të mbajtur ujin brenda saj.

Një tjetër zbulim i rëndësishëm u bë gjatë ngjitjes drejt akropolit, ku Misioni Italo-Shqiptar zhvilloi gërmime nga viti 2019 deri në vitin 2024.

Në këtë zonë është identifikuar ajo që duket të jetë një pjesë e re e mureve fortifikuese të periudhës helenistike, të ndërtuara me blloqe të mëdha guri të latuara në formë të rregullt.

Me interes të veçantë është edhe zbulimi menjëherë në lindje të Forumit Romak, ku një depresion drejtkëndor zbuloi një ndërtesë të madhe të ndarë në dy dhoma, e cila ka të ngjarë të jetë ndërtuar gjatë së njëjtës fazë me kompleksin monumental aty pranë.

Brenda saj janë ende të dukshme gjurmë suvaje, një dysheme me pllaka terrakote dhe një prag guri me shkallë që të çojnë drejt një hapësire të jashtme të pajisur me stola.

Prania e këtyre elementeve duket se sugjeron që ndërtesa kishte një funksion publik, megjithëse qëllimi i saj i saktë do të kërkojë hetime të mëtejshme.

Hetimet nuk u kufizuan vetëm në territorin e Parkut Arkeologjik, por u shtrinë edhe në kodrat dhe zonat përreth, të cilat deri më tani ishin eksploruar më pak.

Atje, bimësia rritet e pashqetësuar dhe vrojtimi me LiDAR zbuloi një numër veçanërisht të madh anomalish, duke u ofruar studiuesve objektiva të rinj për t’i verifikuar në terren.

Vrojtimet çuan në identifikimin e ndërtesave të tjera të lashta dhe të shumë varrimeve, disa prej të cilave ishin gdhendur drejtpërdrejt në shkëmb.

Krahas këtyre gjurmëve të antikitetit, janë zbuluar edhe gjurmë më të vona të historisë shqiptare, përfshirë bunkerë dhe llogore të gjata, të cilat dokumentojnë transformimet e territorit gjatë shekullit XX.

Ndër strukturat e lashta, vëmendje e veçantë iu kushtua një kishe me tri absida, muret e së cilës në disa vende arrijnë lartësi mbi dy metra, si dhe një ndërtese ngjitur me të, e cila mund të jetë ndërtuar gjatë periudhës romake.

Zbulimet e reja konfirmojnë potencialin e Butrintit, një vend me rëndësi të jashtëzakonshme për të kuptuar historinë dhe transformimet e territorit shqiptar.

Mundësia për të identifikuar struktura të fshehura nga bimësia përmes LiDAR-it lejon zgjerimin gradual të njohurive për zonën, duke lidhur monumentet e njohura tashmë, ndërtesat e panjohura më parë dhe gjurmët e periudhave të ndryshme historike.

“Butrinti është një nga vendet arkeologjike më të studiuara në Mesdhe dhe prej shumë kohësh nuk kishte nxjerrë në dritë monumente të panjohura më parë të kësaj përmase”, përfundon Giorgi.

“Fushata e këtij viti dëshmon se qyteti antik ende nuk është zbuluar plotësisht: ndërthurja e teledetektimit me verifikimin në terren na mundëson të identifikojmë shpejt dhe në mënyrë jo invazive ato që bimësia i kishte fshehur për shekuj me radhë”, thekson ai./