Samiti i NATO-s në Ankara: sfidat e aleancës ndërsa SHBA shtrin distancën

Presidenti i Shteteve të Bashkuara, Donald Trump, dhe udhëheqësit e NATO-s u mblodhën në Ankara për një samit dyditor që vjen në një moment vendimtar, ndërsa roli tradicional amerikan në mbrojtjen e Evropës po pëson tërheqje dhe aleanca përballet me pasiguri rreth angazhimit trans-atlantik.

Raporton Associated Press se përpara takimit Trump ka kërkuar “besnikëri”, duke kritikuar disa vende evropiane që refuzuan t’u lejonin forcave amerikane përdorimin e bazave të tyre për operacione kundër Iranit. Samiti, i organizuar rreth idesë për një “Evropë më të fortë brenda një NATO-je më të fortë” dhe një rikthim të konceptit të quajtur nga administrata e SHBA-së “NATO 3.0”, mbahet në Kompleksin Presidencial Bestepe të presidentit Recep Tayyip Erdogan; për të pritur liderët është hapur edhe një aeroport i ri. Masat e sigurisë janë të rrepta: mbrojtje ajrore në gatishmëri, dhjetëra mijëra policë në terren, zona të bllokuara për trafikun dhe ndalime të tubimeve publike. Para samitit, më shumë se një duzinë personash janë ndaluar në kontrolle sigurie, përfshirë dy gazetarë, sipas Shoqatës së Gazetarëve të Turqisë.

Programi përfshin një darkë të pritshme nga presidenti Erdogan në “Kopshtin e Dimrit”, ku do të marrin pjesë zyrtarë të lartë nga Japonia, Korea e Jugut, Australia dhe Zelanda e Re, si dhe presidenti ukrainas Volodymyr Zelenskyy. Në margjinat e samitit ministrat e jashtëm do të mbajnë Këshillin e NATO-s për Ukrainën, ministrat e mbrojtjes do të takohen me homologët e tyre të Indo-Paqësorit, do të zhvillohet një takim i veçantë me zyrtarë nga vendet e Gjirit Arab dhe janë parashikuar takime bilaterale, përfshirë një takim të Trump me presidentin sirian Ahmad al-Sharaa.

Në qendër të axhendës mbetet çështja e shpenzimeve të mbrojtjes. Sekretari i Përgjithshëm i aleancës ka vënë në dukje një rritje prej rreth 20% të shpenzimeve vjetore nga aleatët evropianë dhe Kanada në 2025, por kjo pritet të mos mjaftojë për ta kënaqur administratën amerikane. Bu xheti ushtarak amerikan për 2026-ën parashikohet në 901 miliardë dollarë, afërsisht 3.3% të prodhimit të brendshëm bruto, dhe samiti do të synojë të tregojë se si po shndërrohen investimet në pajisje të reja të përshtatura për konfliktet moderne. Një forum i industrisë së mbrojtjes do të bashkojë udhëheqës të NATO-s dhe partnerë të industrisë për të nxitur prodhimin e armëve dhe inovacionin.

Mbështetja për Ukrainën mbetet një pikë kyçe, me aleatët evropianë dhe Kanadanë që financojnë pjesën më të madhe të nevojave, përfshirë rreth 90% të mbrojtjes ajrore të vendit. Samiti ofron një mundësi për të koordinuar ndihmën e vazhdueshme dhe për të nxitur projekte të përbashkëta të pajisjeve ushtarake.

Debati pritet të përqendrohet edhe tek nivelet e forcave amerikane në Evropë dhe pasojat nga përfshirja e SHBA-së dhe Izraelit në konfliktin me Iranin. Pentagoni njoftoi një rishikim gjashtëmujor të pranisë amerikane, duke vlerësuar përparimin e Evropës për të mbrojtur veten dhe gjithashtu qasjen e plotë në baza dhe hapësirë ajrore. Në një takim publik me sekretarin e përgjithshëm të NATO-s më 24 qershor, Trump ripërsëriti kritikat ndaj aleatëve për mospërfshirje dhe deklaroi: “Unë thjesht dua besnikëri.” Pavarësisht gjendjes së debatit, angazhimi kolektiv i anëtarëve nën paragrafin 5 të traktatit të NATO-s mbetet themeli i besimit reciprok.

Ndërsa liderët përpiqen të qartësojnë kuptimin e “NATO 3.0” dhe të përcaktojnë pritshmëritë e reja të bashkëpunimit, dilemat rreth rolit amerikan dhe kërkesave për besnikëri do të mbeten në qendër të diskutimeve, raporton Associated Press.