«Dritë» që kthehet në shtëpi: dokumentari për Gjon Milin shpallet filmi më i mirë dokumentar i vitit në Shqipëri

Para disa ditësh ra sipari i edicionit të 14-të të Festivalit Kombëtar të Filmit Shqiptar, me dhjetëra çmime dhe vlerësime për filmat dhe artistët më të mirë të vitit. Por një çmim, më shumë se të tjerët, mbart një domethënie që shkon përtej ceremonisë: titulli i dokumentarit më të mirë iu dha «Dritës», të Yllka Gjolleshës dhe Suela Bakos — një film që ndez dritën mbi njeriun që me dritën e bëri art botëror, Gjon Milin.

Çmimi u dha dy herë: nga juria e dokumentarit, e përbërë nga Përparim Kabo, Esat Teliti dhe Fabrizio Bellomo, dhe nga Akademia e Filmit, e cila po për «Dritën» shpalli filmin më të mirë dokumentar. Një dakordësi e tillë e rrallë mes jurisë dhe akademisë është vetë vlerësimi më i fortë: kur dy trupa të pavarur gjejnë të njëjtën vepër, çmimi pushon së qeni opinion dhe bëhet fakt artistik.

«Dritë» është dokumentari kushtuar Gjon Milit, mjeshtrit botëror të fotografisë me origjinë shqiptare, fotografit të revistës LIFE dhe pionierit të fotografisë stroboskopike — atij që i ngriu lëvizjen në një kornizë dhe e shndërroi në poezi vizuale. Dy regjisoret, që vijnë nga fusha të ndryshme të artit, punuan mbi dy vjet për këtë film: gjurmuan hapat e mjeshtrit në Nju Jork dhe Boston, takuan miq, bashkëpunëtorë dhe nxënës të tij — mes tyre fotografin e madh Eliott Erwitt, që edhe në moshë të thyer kujtonte me entuziazmin e një të riu mësimet e marra prej Milit. Drejtor artistik i filmit është Leander Ljarja. Filmi është shfaqur në festivale ndërkombëtare dhe ka fituar çmimin për dokumentarin më të mirë në Dea Film Festival 2019.

Këtu qëndron forca vlerësuese e këtij çmimi: «Dritë» nuk është thjesht një portret i bukur, por një akt kthimi. Gjon Mili nuk e pa kurrë Shqipërinë — si fëmijë u largua dhe më 1946 regjimi komunist i refuzoi vizën e kërkuar pranë Ambasadës Shqiptare në Paris. Megjithatë, ai e nderoi emrin e Shqipërisë në çdo skenë botërore ku shfaqi punën e tij. Ky çmim, i dhënë në Tiranë, është kthimi simbolik që historia ia kishte borxh: drita që Mili e shpërndau nëpër botë kthehet tani në shtëpi, në formën e një filmi të bërë nga dy gra shqiptare.

Dhe kjo është pika e dytë e vlerësimit: «Dritë» është vepër e dy regjisoreve. Në një kinematografi ku zërat e grave ende luftojnë për hapësirë, Yllka Gjollesha dhe Suela Bako tregojnë se dokumentari shqiptar po piqet pikërisht aty ku guxon të marrë përsipër figura të përmasave botërore dhe t’i tregojë ato me durim kërkimor, jo me retorikë.

Festivali i këtij viti kishte edhe fitues të tjerë të rëndësishëm: «Liqeni im» i Gjergj Xhuvanit mori çmimin për regjinë dhe skenarin më të mirë, si dhe vlerësime për fotografinë (Dimo Popov), muzikën (Rosario Di Bella) dhe montazhin; filmi më i mirë i shkurtër u shpall «Kampion» i Ermir Ketës; në animacion fitoi «Ethnophobia» i Joan Zhonga. Publiku dha çmimet e veta: «Burri i shtëpisë» i Andamion Murataj dhe «Si ujë» me aktoren e re Alesia Ruçi, «Këtu vallëzohet me hijet» i Pluton Vasit — ndërsa për dokumentarin publiku zgjodhi «Rikard». Kjo mospërputhje mes jurisë dhe publikut nuk e zbeh çmimin e «Dritës»; përkundrazi, tregon një festival të gjallë, ku shijet profesionale dhe ato popullore dialogojnë.

Në fund, çmimi për «Dritën» është një lajm i mirë për kinemanë shqiptare për një arsye të thjeshtë: ai shpërblen punën e gjatë kërkimore mbi shkëlqimin e shpejtë. Dy vjet xhirime dhe kërkime për një film dokumentar, në një treg ku dokumentari shpesh bëhet me nxitim, janë deklaratë artistike më vete. Drita e Gjon Milit, që dikur ndriçoi faqet e LIFE, sot ndriçon rrugën që dokumentari shqiptar duhet të ndjekë.

(Burimet: Shqiptarja.com, Report-tv, Sot News, Almanart)