Si ndahet torta 81 mln euro e buxhetit për shkencën, mbi gjysma shkon për universitetet

Qeveria e Shqipërisë ka rritur vitit pas viti fondet për kërkimin shkencor, edhe pse alokimet nuk ndjekin të njëjtat ritme.

Sipas të dhënave të Eurostat Shqipëria parashikoi 81.4 milionë euro fonde publike për kërkim dhe zhvillim në vitin 2025, me një rritje prej 10.3% krahasuar me 73.8 milionë euro në vitin 2024.

Struktura e financimit paraqet një zgjerim të shpejtë të buxhetit të përgjithshëm për kërkim, por me përqendrim të lartë te financimi institucional dhe me peshë të ulët të programeve për teknologjinë, shëndetësinë, energjinë dhe mjedisin.

Brenda tre viteve, fondet u shtuan me 51.3 milionë euro, ose me rreth 171%. Të dhënat i referohen treguesit GBARD, që mat fondet e parashikuara në buxhetet e qeverisë për kërkim dhe zhvillim, sipas objektivave socio-ekonomike dhe jo shpenzimet faktike të realizuara gjatë vitit.

Megjithatë, fondi vijon të mbetet ndër më të ulëtit në Europë, në nivelin e 34 euro për banor, nga 289 euro që është mesatarja e Bashkimit Europian, ose 12% e mesatares së BE-së, duke u renditur e katërta nga fundi.

Kërkimi, vetëm 1.5 euro për frymë për teknologjinë dhe shëndetësinë, sa 3.7% e mesatares së BE-së

Mbi 53% e fondeve për universitetet

Financimi i përgjithshëm për universitetet publike arriti në 43.4 milionë euro në vitin 2025, nga 38.8 milionë euro më 2024 dhe 13.8 milionë euro në vitin 2022.

Kjo kategori përfitoi rreth 53.3% të të gjithë buxhetit publik të Shqipërisë për kërkim dhe zhvillim. Krahasuar me vitin 2022, fondet u rritën me 29.6 milionë euro, ose më shumë se trefish.

Edhe kategoria tjetër e financimit për përparimin e përgjithshëm të njohurive, jashtë fondeve të përgjithshme universitare, mori 8.1 milionë euro në vitin 2025, nga 7.5 milionë euro një vit më parë.

Të dyja kategoritë e përparimit të përgjithshëm të njohurive përfituan së bashku rreth 51.5 milionë euro, ose 63.3% të të gjithë buxhetit për kërkim dhe zhvillim.

Përqendrimi i fondeve te financimi institucional tregon se rritja e buxhetit nuk është shpërndarë në të njëjtën masë drejt programeve kërkimore me objektiva të drejtpërdrejtë ekonomikë, teknologjikë dhe shëndetësorë.

Vetëm 1.45 milionë euro për teknologjinë

Kërkimi për prodhimin industrial dhe teknologjinë mori vetëm 1.45 milionë euro në vitin 2025, nga 1.33 milionë euro në vitin 2024.

Pavarësisht rritjes, teknologjia përfitoi vetëm 1.8% të gjithë buxhetit publik për kërkim dhe zhvillim. Shuma mbetet e ulët në raport me nevojën për modernizimin e sektorit prodhues, digjitalizimin, rritjen e produktivitetit dhe përmirësimin e konkurrueshmërisë së ndërmarrjeve shqiptare.

Edhe kërkimi për transportin, telekomunikacionin dhe infrastrukturat e tjera mori vetëm 2.63 milionë euro, ose 3.2% të totalit. Fondet për këtë kategori u rritën me 12% krahasuar me 2.35 milionë euro në vitin 2024.

Shëndetësia mori vetëm 2.5% të buxhetit

Për kërkim në fushën e shëndetësisë u parashikuan 2.05 milionë euro në vitin 2025, nga 1.98 milionë euro më 2024. Rritja vjetore ishte vetëm 3.3%.

Krahasuar me vitin 2022, kur shëndetësia mori 1.39 milionë euro, financimi u shtua me rreth 47%, por pesha e kësaj fushe në buxhetin e përgjithshëm të kërkimit mbeti vetëm 2.5%.

Teknologjia dhe shëndetësia morën së bashku rreth 3.5 milionë euro, ose vetëm 4.3% të fondeve publike të parashikuara për kërkim dhe zhvillim. Buxheti i kombinuar për këto dy fusha ishte më i ulët se financimi për kërkimin në bujqësi dhe gjithashtu më i vogël se fondi i ndarë për mbrojtjen.

Rriten fondet për bujqësinë dhe arsimin

Kërkimi në bujqësi përfitoi 3.68 milionë euro në vitin 2025, nga 3.24 milionë euro një vit më parë. Rritja vjetore ishte 13.7%, ndërsa krahasuar me vitin 2022 fondet u shtuan me 55.8%.

Bujqësia përfitoi rreth 4.5% të buxhetit të përgjithshëm për kërkim dhe zhvillim. Fondet mbeten modeste përballë problemeve të produktivitetit, fragmentimit të fermave, ndryshimeve klimatike dhe nevojës për teknologji të reja në prodhim.

Për kërkimin e lidhur me arsimin u parashikuan 10.1 milionë euro, nga 9.1 milionë euro në vitin 2024 dhe 6.3 milionë euro në vitin 2022. Arsimi mori rreth 12.4% të totalit dhe ishte kategoria e dytë më e financuar, pas fondeve të përgjithshme universitare.

Buxheti për arsimin u rrit me 11.1% brenda një viti dhe me rreth 60% krahasuar me vitin 2022.

Mbrojtja mori më shumë se teknologjia dhe shëndetësia së bashku

Fondet e kërkimit për mbrojtjen arritën në 4.43 milionë euro në vitin 2025. Mbrojtja përfitoi rreth 5.4% të buxhetit të përgjithshëm për kërkim dhe zhvillim.

Fondi i saj ishte rreth 936 mijë euro më i lartë se shuma e kombinuar për prodhimin industrial, teknologjinë dhe shëndetësinë.

Për sistemet politike dhe sociale u parashikuan 1.23 milionë euro, nga 1.17 milionë euro një vit më parë. Kultura, aktivitetet argëtuese, feja dhe media morën 942 mijë euro, me rritje prej 21% ndaj vitit 2024.

Pak fonde për energjinë dhe mjedisin

Kërkimi në energji mori 736 mijë euro në vitin 2025, me rënie prej 5% krahasuar me 2024. Pesha e tij në buxhetin e përgjithshëm ishte vetëm 0.9%.

Për mjedisin u parashikuan 726 mijë euro, nga 688 mijë euro më 2024, me rritje prej 5.5%. Kërkimi për eksplorimin dhe shfrytëzimin e hapësirës mori 703 mijë euro, ndërsa ai për eksplorimin dhe shfrytëzimin e tokës rreth 1.19 milionë euro.

Energjia dhe mjedisi morën së bashku rreth 1.46 milionë euro, më pak se 1.8% e totalit. Niveli i ulët i financimit vjen në një periudhë kur vendi përballet me rrezikun e zjarreve, përmbytjeve, degradimin e tokës, ndotjen dhe nevojën për diversifikimin e burimeve energjetike./ B.Hoxha

Burimi: Eurostat